प्रेरणा : जीवनको सूक्ष्म इन्धन
प्रेरणा मानिसलाई अगाडि बढाउने अदृश्य शक्ति हो। जुन भित्री ज्वाला हो, जसले लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न, चुनौतीहरूको सामना गर्न र कठिनाइहरू पार गर्न उत्प्रेरित गर्छ। प्रेरणाबिना जीवन नीरस र दिशाहीन हुन सक्छ।
कात्तिक १५, २०८२ शनिबार १२:४६:२७
प्रेरणा मानिसलाई अगाडि बढाउने अदृश्य शक्ति हो। जुन भित्री ज्वाला हो, जसले लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न, चुनौतीहरूको सामना गर्न र कठिनाइहरू पार गर्न उत्प्रेरित गर्छ। प्रेरणाबिना जीवन नीरस र दिशाहीन हुन सक्छ। प्रेरणाबिनाको जीवन र इन्धनबिनाको गाडी उस्तै हुन्छ, जहाँ पुग्नुपर्ने हो, त्यहाँ पुग्न सकिँदैन। कल्पना गर्नुहोस्, तपाईंसँग अत्यन्तै सुन्दर र महँगो गाडी छ तर त्यसमा तेल छैन। तेल नभए त्यसले गन्तव्यमा पुर्याउन सक्दैन। प्रेरणाले मात्र असम्भवजस्तो लाग्ने कामलाई पनि सम्भव बनाउँछ।
प्रेरणाका प्रकार : प्रेरणालाई मुख्यतया दुई भागमा बाँड्न सकिन्छ। आन्तरिक प्रेरणा, जुन व्यक्तिको भित्री चाहना, रुचि र सन्तुष्टिबाट आउँछ। यसमा जब कुनै व्यक्तिले कुनै काम गर्दा त्यसबाट खुसी, सन्तुष्टि वा आफ्नो व्यक्तिगत सन्तुष्टि पाउँछ। पैसाका लागि नभई आफ्नै खुसीका लागि कसैले चित्र बनाउँछ भने त्यो आन्तरिक प्रेरणा हो। यस्तो प्रेरणा लामो समयसम्म टिक्छ। जसले व्यक्तिको समग्र विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसले मानिसलाई भित्रैदेखि खुसी र आत्मसन्तुष्टि दिन्छ। बाह्य प्रेरणा, जुन बाहिरबाट पाइने इनाम वा दबाबबाट आउँछ। इनाम, प्रशंसा, पैसा, सम्मान वा सजायबाट बच्न गरिने काम बाह्य प्रेरणामा पर्छन्। राम्रो नम्बर ल्याउन गरिने पढाइ, बोनस पाउन गरिने धेरै काम वा सजायबाट बच्न नियम पालना गर्नु बाह्य प्रेरणा हो। यो छोटो अवधिका लागि मात्र प्रभावकारी हुन सक्छ तर यसको प्रभाव आन्तरिक प्रेरणाजस्तो लामो समयसम्म टिक्दैन।
प्रेरणाबारे दुई प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक
अब्राहम मास्लोको प्रेरणा सिद्धान्त : अब्राहम मास्लो एक प्रसिद्ध अमेरिकी मनोवैज्ञानिक हुन्। उनले प्रेरणालाई आवश्यकताको पदानुक्रम सिद्धान्तबाट स्पष्ट पारेका छन्। उनका अनुसार मानिसका आवश्यकता विभिन्न तहमा विभाजित हुन्छन् र ती आवश्यकता क्रमश: पूरा हुँदै गएपछि मात्र अर्को स्तरको आवश्यकता उत्पन्न हुन्छ। त्यसैले प्रेरणाको स्रोत पनि आवश्यकताअनुसार बदलिँदै जान्छ। मास्लोका प्रेरणालाई पाँच तहमा विभाजन गरेको पाइन्छ :–
१. शारीरिक आवश्यकता : यी सबैभन्दा आधारभूत आवश्यकता हुन् जसमा खाना, पानी, निद्रा, आवास र शरीरको तापक्रम सन्तुलनजस्ता कुराहरू पर्छन्। जबसम्म यी आवश्यकताहरू पूरा हुँदैनन्, मानिसले अरू केही सोच्न वा गर्न सक्दैन।
२. सुरक्षा आवश्यकता : शारीरिक आवश्यकताहरू पूरा भएपछि, मानिसलाई सुरक्षाको चिन्ता हुन्छ। यसमा शारीरिक सुरक्षा, आर्थिक सुरक्षा, रोजगारीको सुरक्षा, स्वास्थ्य सुरक्षा र स्थायित्वको भावना पर्छ।
२. सामाजिक आवश्यकता : जब शारीरिक र सुरक्षाका आवश्यकताहरू पूरा हुन्छन्, तब मानिसलाई सामाजिक सम्बन्धको आवश्यकता पर्छ। यसमा माया, मित्रता, पारिवारिक सम्बन्ध, सामुदायिक भावना र अपनत्वको भावना समावेश हुन्छ।
मानिस सामाजिक प्राणी भएकाले समूहमा बस्न र घुलमिल हुन चाहन्छ।
४. सम्मानको आवश्यकता : सामाजिक आवश्यकताहरू पूरा भएपछि, मानिसलाई आत्मसम्मान, अरूबाट सम्मान, इज्जत, पहिचान र सफलताको चाहना हुन्छ। यसले व्यक्तिलाई आफू मूल्यवान् र सक्षम छु भन्ने महसुस गराउँछ।
५. आत्म–पूर्तिको आवश्यकता : यो मास्लोको पदानुक्रममा सबैभन्दा उच्च तहको आवश्यकता हो। यसमा व्यक्तिले आफ्नो पूर्ण क्षमताको प्रयोग गर्न, सिर्जनात्मक हुन, व्यक्तिगत विकास गर्न र जीवनको अर्थ खोज्न चाहन्छ। यो अवस्थामा मानिस आफूले चाहेको र गर्न सक्ने सबै कुरा हासिल गर्न प्रेरित हुन्छ।
जस्तै एउटा व्यक्ति भोकाएको छ भने उसलाई पहिला खाना चाहिन्छ। जब उसको भोक मेटिन्छ, उसले घरको खोजी गर्छ। सुरक्षा पाएपछि उसले साथीभाइ र सम्बन्धको आवश्यकता महसुस गर्छ। यी सबै आवश्यकता पूरा भएपछि मात्रै ऊ प्रतिभा विकास गर्ने दिशामा प्रेरित हुन्छ। जस्तै कलाकारले उत्कृष्ट चित्र बनाउनु वा लेखकले प्रेरणादायी पुस्तक लेख्नु। मास्लोको निष्कर्षले भन्छ– जबसम्म तल्लो तहका आवश्यकता पूरा हुँदैनन्, माथिल्लो तहका आवश्यकताले मानिसलाई त्यति धेरै प्रेरित गर्दैनन्। अर्थात् प्रेरणा केवल चाहनामा होइन, आवश्यकताको स्थितिमा आधारित हुन्छ। मास्लोको सिद्धान्तले हामीलाई बुझाउँछ कि जीवनमा कुनै पनि ठूलो सफलता हासिल गर्न पहिले आधारभूत कुराहरूमा ध्यान दिनु आवश्यक छ।
फ्रेडरिक हर्जबर्गको प्रेरणा सिद्धान्त
फ्रेडरिक हर्जबर्ग पनि एक प्रतिष्ठित अमेरिकी मनोवैज्ञानिक हुन्। उनले प्रेरणालाई ‘दुई तत्वीय सिद्धान्तबाट व्याख्या गरेका छन्। उनको यो सिद्धान्त विशेषगरी कार्यस्थलमा कर्मचारीको प्रेरणासँग सम्बन्धित छ। उनका अनुसार प्रेरणालाई दुई किसिमका कारकले प्रभाव पार्छन् :
१. स्वच्छता कारक : यी कारकहरूले असन्तुष्टि हटाउँछन् तर पनि मानिसलाई अनिवार्य रूपमा प्रेरित गर्दैनन्। यदि यी कारक पर्याप्त छैनन् भने मानिस दु:खी वा असन्तुष्ट हुन्छ। तर, यी कारकहरू राम्रो भए पनि मानिसमा तुरुन्तै प्रेरणा आउँदैन, ऊ केवल असन्तुष्ट हुँदैन। जस्तै पर्याप्त तलब, राम्रो कार्य वातावरण, कम्पनीको नीति, कार्य सुरक्षा, व्यवस्थापकसँगको सम्बन्ध र सहकर्मीहरूसँगको सम्बन्ध आदि। यी कुरा नहुँदा कर्मचारी दु:खी हुन्छन्, तर यी कुरा मात्र राम्रो भएर ऊ धेरै उत्साहित हुँदैन।
२. प्रेरक कारक : कारकहरूले मानिसलाई साँच्चै सन्तुष्टि र प्रेरणा दिन्छन्। कारकहरू कामको प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित हुन्छन् र यसले व्यक्तिलाई आफ्नो कामप्रति सकारात्मक भावना विकास गर्न मद्दत गर्छ। कर्मचारी जसको तलब कम छ र कार्यस्थल असजिलो छ भने ऊ असन्तुष्ट हुन्छ। यदि तलब बढाइयो र वातावरण सुधारियो भने ऊ असन्तुष्ट त हुँदैन तर त्यो मात्रैले ऊ प्रेरित पनि हुँदैन। उसलाई साँच्चिकै प्रेरित गर्न भने प्रशंसा, जिम्मेवारी र प्रगतिको अवसर चाहिन्छ।
हर्जबर्गको निष्कर्ष छ– काममा असन्तुष्टि हटाउनु महत्त्वपूर्ण हो तर मानिसलाई उत्प्रेरित गर्न ‘प्रेरक तत्व’ आवश्यक पर्छन्। केवल तलब वा वातावरणले होइन, कामप्रतिको अर्थ र अवसरले नै मानिसमा उत्साह ल्याउँछ। हर्जबर्गको सिद्धान्तले व्यवस्थापकहरूलाई कर्मचारीको प्रेरणा बढाउन केवल आधारभूत सुविधामा मात्र नभई उनीहरूको आत्मविकास, मान्यता र जिम्मेवारीमा पनि ध्यान दिनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
प्रेरणा कसरी पाउने र सधैं कायम राख्ने ?
प्रेरणा एक पटक पाएर सधैंभरि रहिरहने कुरा होइन। यसलाई निरन्तर बढाउन र कायम राख्न आवश्यक छ। केही महत्त्वपूर्ण उपाय :–
१. स्पष्ट लक्ष्य बनाउनुहोस् : के पाउन चाहन्छु ? जानकारी हुनुपर्छ। हाम्रा लक्ष्यहरू – विशेष, नाप्न सकिने, प्राप्त गर्न सकिने, सम्बन्धित र समय तोकिएको। स्पष्ट लक्ष्यहरूले हामीलाई सही दिशा दिन्छन् र हाम्रो ऊर्जालाई केन्द्रित गर्न मद्दत गर्छन्। जस्तै, राम्रो विद्यार्थी बन्छु भन्नुको सट्टा अर्को त्रैमासिकमा गणितमा ८० प्रतिशतभन्दा बढी नम्बर ल्याउँछु भन्नु राम्रो हुन्छ।
२. ठूला लक्ष्यलाई साना भागमा बाँड्नुहोस् : ठूला लक्ष्यहरूलाई साना–साना, व्यवस्थापन गर्न सकिने भागमा विभाजन गर्दा ती प्राप्त गर्न सजिलो लाग्छ। प्रत्येक सानो लक्ष्य प्राप्त गर्दा पाइने सफलताले हामीलाई थप प्रेरणा दिन्छ र आत्मविश्वास बढाउँछ। जस्तै, किताब लेख्ने लक्ष्य राख्नुभएको छ भने एकैचोटि किताब लेख्ने सोच्नुको सट्टा आज एक हजार शब्द लेख्छु वा यो हप्ता एउटा अध्याय पूरा गर्छु भनेर लक्ष्य बनाउन सकिन्छ।
३. सकारात्मक सोचको विकास : आफ्नो क्षमतामा विश्वास राख्नुहोस् र नकारात्मक विचारहरूबाट टाढा रहनुहोस्। सधैं सकारात्मक सोच्ने मानिसहरूसँग संगत गर्नुहोस् जसले तपाईंलाई उत्साहित गर्न सक्छन्। नकारात्मकताले प्रेरणालाई कमजोर बनाउँछ र हामीलाई अगाडि बढ्नबाट रोक्छ। जस्तै, कुनै काम बिगार्नु भयो भने यो काम गर्न सक्दिनँ भनेर सोच्नुको सट्टा यसबाट केही नयाँ सिकें, अब अर्को पटक अझ राम्रो गर्छु भनेर सोच्नुहोस्।
४. असफलताबाट सिक्नु : असफलतालाई अन्त्यका रूपमा नहेर्नुहोस्, बरु सिक्ने मौकाको रूपमा लिनुहोस्। हरेक असफलताले केही नयाँ सिकाउँछ र अर्को पटक अझ राम्रो गर्न प्रेरणा दिन्छ। संसारका धेरै सफल व्यक्ति असफलताका धेरै खुड्किला चढेर नै सफलतामा पुगेका हुन्। जस्तै, थोमस एडिसनले बिजुलीको बल्ब बनाउन हजारौं पटक असफल भए, तर उनले हरेक असफलतालाई नयाँ तरिका पत्ता लगाउने बाटोको रूपमा लिए।
५. नियमित रूपमा आफ्नो कामको मूल्यांकन गर्नु : आफूले गरेको प्रगतिको नियमित रूपमा जाँच गर्नुहोस्। यसले तपाईंलाई आफ्नो कमजोरीहरू पत्ता लगाउन र सुधार गर्न मद्दत गर्छ। आफ्नो प्रगतिको हिसाब राख्दा आफू कति अगाडि बढियो भन्ने कुरा थाहा हुन्छ र यसले थप प्रेरणा दिन्छ। जस्तै, हरेक हप्ताको अन्त्यमा तपाईंले लक्ष्य प्राप्तिका लागि के–के गर्नुभयो र के–के बाँकी छ भनी समीक्षा गर्नुहोस्।
प्रेरणादायी सामग्री प्रयोग गर्नु: प्रेरणादायी किताबहरू पढ्ने, भिडियोहरू हेर्ने वा सफल व्यक्तिको जीवनी अध्ययन गर्ने गर्दा पनि हामीलाई प्रेरणा मिल्छ। अरूको सफलताको कथाले हामीलाई पनि केही गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास दिलाउँछ र नयाँ ऊर्जा प्रदान गर्छ। जस्तै गौतम बुद्ध, महात्मा गान्धी, नेल्सन मण्डेला, वा बिल गेट्सजस्ता सफल व्यक्तिहरूको जीवनी पढ्दा कसरी चुनौतीको सामना गरे भन्ने कुरा सिक्न सकिन्छ।
आफूलाई इनाम दिनु: जब तपाईं कुनै सानो लक्ष्य प्राप्त गर्नुहुन्छ, आफूलाई सानो पुरस्कार दिनुहोस्। यसले तपाईंलाई अझ बढी प्रयास गर्न प्रोत्साहन दिन्छ र सकारात्मक सुदृढीकरणको रूपमा काम गर्छ। जस्तै, यदि तपाईंले हप्ताभरि आफ्नो लक्ष्यअनुसार काम गर्नुभयो भने, मनपर्ने फिल्म हेर्ने वा मनपर्ने खाना खाने जस्ता सानो इनाम दिनुहोस्।
स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु: पर्याप्त निद्रा, सन्तुलित खाना र नियमित व्यायामले मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यलाई बलियो बनाउँछ। स्वस्थ शरीर र दिमागले प्रेरणालाई बढावा दिन्छ, किनकि शारीरिक रूपमा स्वस्थ हुँदा मात्रै मानसिक रूपमा ऊर्जावान् महसुस हुन्छ। जस्तै हरेक बिहान २०–३० मिनेट हिँड्ने वा योग गर्ने गर्नाले हामीलाई दिनभर ताजा र ऊर्जावान् राख्छ।
प्रेरणाको कमी र यसका परिणाम
जब जीवनमा प्रेरणाको कमी हुन्छ, तब व्यक्तिमा निराशा, अल्छीपन र काम गर्न मन नलाग्ने बानी बढ्छ। लक्ष्यहीनताले गर्दा कुनै पनि काममा मन लाग्दैन र काम गर्ने क्षमता घट्छ। विद्यार्थीले पढाइमा ध्यान दिन सक्दैनन्, कर्मचारीले काममा रुचि देखाउँदैनन् र समग्रमा व्यक्तिको जीवनशैली नै अस्तव्यस्त बन्न सक्छ। मानसिक स्वास्थ्यमा समेत नराम्रो असर पर्न सक्छ, जसले गर्दा डिप्रेसन, चिन्ता र आत्मविश्वासमा कमीजस्ता समस्याहरू देखिन सक्छन्। कल्पना गर्नुहोस्, एक कलाकार जो कुनै समय आफ्नो कलाप्रति अत्यधिक भावुक थियो, प्रेरणाको अभावमा उसले आफ्नो ब्रस समात्न पनि मन गर्दैन। त्यसैले, प्रेरणाको अभावलाई गम्भीरतापूर्वक लिएर त्यसलाई समाधान गर्नुपर्छ, अन्यथा यसले व्यक्तिको सम्पूर्ण जीवनमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
अन्तमा, प्रेरणा हाम्रो जीवनको अभिन्न अंग हो, जसले हामीलाई अगाडि बढ्न र हाम्रा लक्ष्यहरू प्राप्त गर्न ऊर्जा प्रदान गर्दछ। यो एउटा आन्तरिक शक्ति हो जसले हामीलाई चुनौतीहरूको सामना गर्न, असफलताबाट सिक्न र निरन्तर सुधार गर्न प्रेरित गर्छ। प्रेरणाले हामीलाई नयाँ सम्भावनाहरू खोज्न, रचनात्मक हुन र आफ्नो पूर्ण क्षमतामा पुग्न मद्दत गर्छ। यो बिना, जीवन नीरस र दिशाहीन हुन सक्छ। त्यसैले, प्रेरणालाई सधैं जीवित राख्न आवश्यक छ, किनकि यही नै हाम्रो जीवनको इन्धन हो जसले हामीलाई सधैं गतिशील राखिरहन्छ।
प्रेरणा मानव जीवनको एउटा अमूल्य सम्पत्ति हो। यसले हामीलाई लक्ष्यहरू बनाउन, चुनौतीहरूको सामना गर्न र व्यक्तिगत तथा व्यावसायिक सफलता पाउन मद्दत गर्छ। भित्री होस् वा बाहिरी, हरेक प्रकारको प्रेरणाले हामीलाई अगाडि बढ्न ऊर्जा दिन्छ। यसलाई निरन्तर बढाएर र कायम राखेर हामी आफ्नो जीवनलाई अझ अर्थपूर्ण, सक्रिय र सफल बनाउन सक्छौँ। प्रेरणाबिनाको जीवन केवल एउटा यात्रा हो जहाँ गन्तव्य स्पष्ट हुँदैन र बाटो हराएको यात्रीजस्तै अलमलमा पर्न सकिन्छ। त्यसैले, भित्री जोशलाई सधैं जागा राखौं र जीवनका हरेक मोडमा उत्साहका साथ अगाडि बढ्नु नै सबैको कल्याण हुन्छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
