लोकप्रियताको लहर, विभाजनको कहर

विश्व राजनीति अहिले निकै बदलिँदो अवस्थामा छ। पुराना ‘वाद’ र ‘सिद्धान्त’ हरू बिस्तारै हराउँदैछन्। अहिले परिणाममा आधारित राजनीतिको ठूलो लहर छ। यसलाई ‘पपुलिस्ट राजनीति’ वा लोकप्रियतावाद भनिन्छ। यो लहरले परम्परागत राजनीतिलाई विस्थापित गर्दैछ। अमेरिकाबाट सुरु भएको यो तुफान नेपाल पस्यो। पपुलिज्म शब्द अहिले निकै प्रचलित भइरहेको छ। आखिर यो पपुलिज्म भनेको के हो त ? यो एउटा राजनीतिक शैली वा रणनीति हो।

के हो पपुलिज्म ? : विद्वान्हरूले पपुलिज्मलाई फरक ढंगले परिभाषित गरेका छन्। कास मुड्डेले यसलाई आंशिक विचारधारा मान्छन्। राजनीतिशास्त्री मुलरका आफ्नै रोचक धारणा छन्। उनले समाजलाई दुई शत्रुतापूर्ण कित्तामा बाँडे। एउटा ‘शुद्ध जनता’ र अर्को ‘भ्रष्ट एलिट’ हुन्। पपुलिज्मले विभाजनमार्फत नै शक्ति आर्जन गर्छ। यो लहर कुनै आकस्मिक परिघटना भने होइन। १९औं शताब्दीमा जन्मिएको विचार अहिले मौलायो। सन् १८९० को दशकमा अमेरिकामा यो देखियो।

त्यहाँ ‘पपुलिसट पार्टी’को औपचारिक उदय भयो। अमेरिकी किसानहरू चर्को आर्थिक संकटमा फसेका थिए। पपुलिस्टहरूले यही खाडललाई राजनीतिक हतियार बनाए। उनीहरूले तल्लो वर्गको अपार समर्थन प्राप्त गरे। तर, उनीहरू संरचनात्मक परिवर्तनमा केन्द्रित भएनन्। उनीहरूले केवल तत्कालीन लोकप्रिय मुद्दाहरू मात्र उठाए। अन्ततः यो शक्ति डेमोक्र्याट पार्टीमा विलीन भयो। पपुलिस्ट राजनीतिको जरा निकै पुरानो र रोचक छ। यो सन् १८६० को दशकमा रुसमा देखिएको थियो।

इतिहासको ऐनामा पपुलिज्म : यसलाई रुसमा ‘नारोदनिक मुभमेन्ट’ भनिन्थ्यो। नारोदनिकहरू आफैं सम्भ्रान्त वर्गका मानिसहरू थिए। उनीहरूले किसान र मजदुरको मुक्तिको कुरा गरे। उनीहरूले जार शासनविरुद्ध मोर्चाबन्दी गरेका थिए। उनीहरूले ‘जनतातिर फर्क’ भन्ने नारा दिए। उनीहरूले किसानलाई ‘शुद्ध’ शक्तिको रूपमा देखाए। शासकलाई उनीहरूले ‘परम शत्रु’को रूपमा चिनाए। यसले समाजमा ‘हामी र उनीहरू’को बीउ रोप्यो। ल्याटिन अमेरिकामा पनि यो लहर निकै झाँगियो।

अर्जेन्टिनामा हुआन पेरनले यसको सफल प्रयोग गरे। उनले मजदुर र सम्भ्रान्तबीच शत्रुता सिर्जना गरे। ब्राजिलमा गेटुलियो भार्गासले नयाँ प्रयोग गरे। उनले आफूलाई ‘गरिबको मसिहा’ घोषणा गरे। उनले पुराना राजनीतिक शक्तिहरूलाई कडा चुनौती दिए। २०औं शताब्दीमा पपुलिज्मले भयावह रूप लियो। सन् १९१९ मा मुसोलिनीले राष्ट्रवादको कार्ड खेले। उनले पुराना दलहरूलाई ‘भ्रष्ट’ र ‘असक्षम’ भने। ‘म मात्रै जनताको प्रतिनिधि हुँ’ भन्ने भाष्य बनाए।

तानाशाहीतर्फको यात्रा : मुसोलिनीको सिको गर्दै जर्मनीमा हिटलरको उदय भयो। उनले ‘आर्य श्रेष्ठता’को कडा नारा दिए। बेरोजगारी अन्त्य गर्ने ठूला पपुलिस्ट बाचाहरू गरे। जनताको मस्तिष्कमा उनले भ्रमको खेती गरे। इतिहास हेर्दा पपुलिज्मले सुरुमा चमत्कार नै गर्छ। तर, पछि यो तानाशाहीको बाटोमा जान्छ। यसले देशमा आर्थिक र राजनीतिक संकट ल्याउँछ। समाजमा विभाजनको निकै गहिरो पीडा हुन्छ। यी परिघटनाहरू विश्वका लागि ठूलो पाठ हुन्।

सुधारका लागि पपुलिस्ट नारा मात्र पर्याप्त हुँदैन। यसका लागि सशक्त र वैज्ञानिक विचार चाहिन्छ। २१औं शताब्दीमा यो राजनीति झन् परिष्कृत भयो। सन् २०१६ मा ट्रम्पको उदयले सबैलाई झस्कायो। उनले रोजगारी गुमाएका मजदुरको आक्रोशलाई बुझे। ‘अमेरिकन फस्ट’ भन्दै उनले भावनासँग खेले। ट्रम्पले तथ्यभन्दा बढी भ्रमलाई हतियार बनाए। यसले अमेरिकी समाजलाई डरलाग्दो रूपमा विभाजित गर्यो। अहिले त्यहाँ सामाजिक र पारिवारिक दरार बढेको छ।

पुँजीवाद र संकटको समाजशास्त्र : युरोपका धेरै देशमा यस्तै लहर देखिएको छ। हंगेरी, इटाली र नेदरल्यान्ड्समा यो व्याप्त छ। उनीहरूले धर्म, संस्कृति र पहिचानलाई एजेन्डा बनाए। बुद्धिजीवी र विज्ञहरूलाई ‘एलिट’ भन्दै बदनाम गरे। सबै समस्याको जड ‘भ्रष्ट सम्भ्रान्त’लाई देखाइयो। राजनीतिशास्त्री लाक्लाउले यसलाई ‘खाली झोला’ भनेका छन्। पपुलिस्टहरूले जनताको हरेक असन्तुष्टिलाई हतियार बनाउँछन्। समाजशास्त्र अनुसार उनीहरूले ‘अदरिङ’को सहारा लिन्छन्। यसले केही समूहलाई ‘शत्रु’ देखाउने काम गर्छ।

यसले समाजलाई केवल दुई भागमा मात्र बाँड्दैन। बरु एउटा समूहलाई पूरै अमानवीयकरण गर्छ। माक्र्सवादीहरू यसलाई पुँजीवादको संकट’ को रूपमा हेर्छन्। उदारवादी लोकतन्त्रले आर्थिक न्याय दिन सकेन। समान अवसर नपाउँदा मानिसहरू मुक्तिदाता खोज्दै हिँडे। सन् २००८ को मन्दीले राज्यलाई कमजोर बनायो। नागरिकले राज्य मुठ्ठीभर एलिटको मात्रै ठाने। यही शून्यतामा पपुलिस्टहरूले ‘अल्गोरिदम’को प्रयोग गरे। मोबाइलको स्क्रिनमा आक्रोशका कुरा मात्र देखिन थाले।

नेपाली राजनीतिमा पपुलिज्म : तथ्य र सत्य ओझेलमा पर्न थाले। केवल ‘सेन्टिमेन्ट’ वा भावना मात्र प्रधान भयो। नेपालमा राजा महेन्द्रले यसको सुरुवात गरे। ‘विकासको मूल फुटाऊ’ जस्ता नाराहरू उनले दिए। महेन्द्रले पपुलिज्मलाई सिधै राष्ट्रवादसँग जोडिदिए। उनको नक्कल गर्दै केपी ओलीले राजनीति गरे। सिद्धान्ततः माक्र्सवादी भए पनि उनी दक्षिणपन्थी बने। उनी उग्रराष्ट्रवादी मार्गमा हिँड्न निकै रुचाउँछन्। ‘सुखी नेपाली’को नारा दिएर शून्यता भर्न खोजे।

ओलीले ठोरीमा राम जन्मेको रोचक दलिल पेस गरे। यसलाई समाजशास्त्रीहरू ‘सांस्कृतिक पुँजी’ आर्जन भन्छन्। त्यस्तै, रवि लामिछानेले मिडियाको ग्ल्यामर प्रयोग गरे। उनले पुराना दललाई ‘भ्रष्ट’ र ‘लुटेरा’ भने। जनताको आक्रोशलाई उनले भोटमा बदल्न सके। तर, पपुलिज्मलाई ‘अभेद्य’ बनाउने श्रेय बालेनलाई जान्छ। उनले वैदेशिक रोजगारको मुद्दालाई निकै भावनात्मक बनाए। सामाजिक सञ्जालमा उनले घृणा र आक्रोश पोखे।

प्रणाली सुधार कि सस्तो नारा ? : आफूलाई पवित्र र अरूलाई चोर भन्ने भाष्य बन्यो। यसले उनलाई ‘करिस्म्याटिक’ छवि बनाउन मद्दत गर्‍यो। तर, यसमा पुराना दलको विफलता पनि जिम्मेवार छ। दशकौंदेखिको कुशासनले जनतामा ठूलो आक्रोश थियो। सिन्डिकेट र बेरोजगारीले विस्फोटको अवस्था सिर्जना गर्‍यो। पपुलिस्टहरूले त्यही आक्रोशलाई ‘इग्नाइट’ मात्र गरेका हुन्। तर, विश्वको इतिहास अलि फरक र तितो छ। पपुलिस्टहरू कालान्तरमा आफैं नयाँ सम्भ्रान्त बन्न पुग्छन्।

उनीहरूले आफूलाई अदालत र संसद्भन्दा माथि राख्छन्। यो प्रवृत्तिले अन्ततः अधिनायकवादतर्फ नै लैजान्छ। अहिलेको जनमत एउटा अवसर र चुनौती दुवै हो। यसलाई प्रणाली र संस्थागत सुधारमा लगाउनुपर्छ। तल्लो वर्गको आधारभूत आवश्यकताहरू अब पूरा हुनुपर्छ। तर, घृणाको राजनीतिले समाजलाई त्रासदीपूर्ण खाडलमा जाक्छ। सामाजिक सञ्जालमा अहिले हिंसाका स्वरूपहरू देखिन थालेका छन्। फरक विचार राख्नेमाथि भौतिक आक्रमणको धम्की दिइन्छ।

निष्कर्षमा समृद्धिको साझा मार्गचित्र : नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूले सस्तो लोकप्रियतामा मात्रै अल्झनु हुँदैन। पपुलिज्मलाई लोकतन्त्र सुदृढीकरणको वास्तविक माध्यम बनाउनुपर्छ। सामाजिक विभाजन रोक्न अब कत्ति पनि ढिला गर्नु हुँदैन। राज्यका संस्थाहरूलाई न्यायिक, समावेशी र जिम्मेवार बनाउनुपर्छ। कुनै व्यक्तिको ‘मुड’ वा लहडमा देश चल्नु हुँदैन। विधिको शासन नै लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो आधार हो। लोकप्रियताको उन्मादमा संस्थागत प्रणाली भत्कनु हुँदैन। इतिहासले सिकाएको यो पाठ निकै महँगो र महत्वपूर्ण छ। घृणाको जगमा उभिएको राजनीति धेरै समय टिक्दैन। नागरिकका आधारभूत समस्याको वैज्ञानिक र दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारमा ठोस कामको खाँचो छ। सामाजिक सञ्जालको
भिडभन्दा पनि विवेकको प्रयोग गरौं।

विभाजनको रेखा कोर्नेभन्दा एकताको नयाँ सूत्र खोजौं। तानाशाहीको बाटोबाट देशलाई जोगाउन हामी सचेत हुनुपर्छ। विधिको शासनले मात्रै समृद्धिको वास्तविक बाटो खोल्छ। नयाँ पुस्ताले अधिकारका लागि फेरि अर्को आन्दोलन गर्नु नपरोस्। अबको यात्रा प्रणाली र संस्थागत सुधारतर्फको होस्। सस्तो नाराभन्दा दिगो नतिजा दिने संकल्प गरौं। पपुलिज्मले सिर्जना गरेको शून्यतालाई न्यायले भरौं। साझा भविष्यका लागि सबैको सहभागिता सुनिश्चित गरौं। 

लोकप्रियताको यो लहरलाई देश विकासको बलियो आधार बनाऔं। हामीलाई विभाजन होइन, अब वास्तविक रुपान्तरणको खाँचो छ। विधिको शासनले मात्र भविष्य सुनिश्चित गर्छ। हामीले पुराना गल्तीबाट पाठ सिक्नै पर्छ। आवेशको राजनीतिले सधैं विध्वंस मात्र निम्त्याउँछ। त्यसैले संयम र बुद्धिमानीपूर्वक अगाडि बढौं। लोकतन्त्रको सुन्दरता नै विधिको शासन हो।