नेपालको राजनीतिक परिवर्तनले ठूलो सम्भावना ल्यायो । तर जनसंख्या व्यवस्थापनमा राज्य चुक्दै गयो ।
नेपालले दुई दशकमा गहिरा राजनीतिक रूपान्तरण भोग्यो। राजतन्त्रको अन्त्य भएर लोकतान्त्रिक गणतन्त्र आयो। नयाँ संविधान जारी भयो। तीन तहको शासन प्रणाली सुरु भयो। यी उपलब्धिले राज्यको संरचनामा फेरबदल ल्याए। तर यस्ता परिवर्तन केवल संरचनागतमात्र रहे। तिनको दीर्घकालीन प्रभाव अपेक्षाअनुसार देखिन सकेन। विशेषतः जनसंख्याको संरचना र गतिशीलता फेरिएको छ। यसले देशलाई नयाँ प्रकारको संकटतर्फ धकेल्दै छ। यसलाई हामी ‘जनसंख्या संकट’ भन्न सक्छौं।
राजनीतिक परिवर्तनले नागरिकलाई धेरै अधिकार दियो। प्रतिनिधित्व र सहभागिताका अवसरहरू पनि विस्तार भए। तर यी अवसर समृद्धिको आधार बन्न सकेनन्। युवा पुस्तामा अहिले चरम निराशा बढ्दै गएको छ। यही निराशाले वैदेशिक रोजगारीको लहर ल्यायो। नेपालबाट हरेक वर्ष लाखौं युवा बिदेसिन्छन्। श्रम बजारको खोजीमा उनीहरू निरन्तर बाहिरिँदै छन्। यसले वैदेशिक मुद्रा त भित्र्याएको छ। तर देशभित्रको श्रमशक्ति संरचना भने कमजोर भयो। राजनीतिक परिवर्तनले स्थानीय सरकारलाई निकै सशक्त बनायो। तर जनसंख्या घट्दा ती सरकारलाई चुनौती थपियो।
कतिपय पालिकामा जनसंख्या निकै कम भएको छ। त्यहाँ प्रभावकारी सेवा प्रवाह गर्न कठिन भयो। विद्यालयहरूमा विद्यार्थीको संख्या ह्वात्तै घटेको छ। स्वास्थ्य संस्थामा सेवा लिन आउनेहरू न्यून छन्। विकासका योजना कार्यान्वयन गर्न जनशक्ति नै छैन। राज्यले अब जनसंख्या व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। बिदेसिने युवालाई रोक्न ठोस नीति आवश्यक छ। विदेशमा रहेका नेपालीलाई स्वदेश फर्काउने वातावरण बनाऔं। त्यसका लागि देशभित्रै रोजगारी सिर्जना हुनुपर्छ। उद्यमशीलता प्रवद्र्धन र लगानीमैत्री वातावरण निर्माण गरौं। शिक्षा प्रणालीलाई अब बजारमुखी बनाउनै पर्छ। सीपमूलक तालिममा राज्यले विशेष जोड दिनुपर्छ। नेपालको जनसंख्या संकट केवल संख्याको कुरा होइन। यो जनसंख्याको असन्तुलित वितरणसँग पनि सम्बन्धित छ। जनसंख्याको गुणस्तरमा पनि निकै गिरावट आएको छ।
ग्रामीण क्षेत्रबाट सहरमा बसाइँसराइ तीव्र छ। त्यसपछि विदेश पलायन हुने दोहोरो प्रवृत्ति देखियो। यसले गर्दा हाम्रा गाउँहरू लगभग खाली भए। कृषिमा आधारित अर्थतन्त्रमा यसको असर पर्यो । उत्पादन घट्दै गएकाले चिन्ता थपिएको छ। जमिन बाँझो बस्ने क्रम डरलाग्दो गरी बढ्यो। यसले खाद्य सुरक्षामा गम्भीर चुनौती निम्त्याएको छ। हाम्रो आत्मनिर्भरता पनि बिस्तारै कमजोर बन्दैछ। अर्कोतर्फ सहरमा अत्यधिक जनसंख्याको चाप बढ्यो। यसले अव्यवस्थित सहरीकरणको समस्या निम्त्याएको छ। सहरमा पूर्वाधारको अभाव र प्रदूषण बढेको छ। बेरोजगारी र असमानताजस्ता समस्या थपिएका छन्। जनसंख्या संकट ‘कम’ वा ‘धेरै’मात्र होइन। यो ‘कहाँ र कस्तो’ भन्ने प्रश्न पनि हो। जनसंख्याको उमेर संरचनामा पनि असन्तुलन देखियो। काम गर्ने उमेरका मानिसहरू सबै बिदेसिए।
देशभित्र अब आश्रित जनसंख्यामात्र बाँकी छ। वृद्धवृद्धाको संख्या बढ्दा सामाजिक सुरक्षामा दबाब प¥यो। नेपालजस्तो विकासशील देशमा सुरक्षा संरचना मजबुत छैन। यसले भविष्यमा ठूलो आर्थिक भार ल्याउन सक्छ। हामीले ‘जनसांख्यिक लाभ’को अवधारणा बुझ्नुपर्छ। सक्रिय उमेरसमूह बढी हुँदा विकास सहज हुन्छ। तर नेपालले यो अवसर गुमाउने जोखिम छ। किनभने यही सक्रिय जनशक्ति अहिले बिदेसिएको छ। यो प्रवृत्ति कायम रहे विकासको अवसर गुम्नेछ। राजनीतिक नेतृत्वको भूमिका यहाँ गम्भीर देखिन्छ। परिवर्तनपछि अपेक्षित स्थायित्व र सुशासन आएन। आर्थिक रूपान्तरणको काम पनि सफल हुन सकेन। नीतिगत अस्थिरता र भ्रष्टाचारले लगानी रोकिएको छ। कार्यान्वयनमा कमजोरी हुँदा युवाहरू बाहिरिन बाध्य भए।
नेपालको शिक्षा प्रणाली बजारमुखी बन्न सकेन। प्राविधिक र सीपमूलक शिक्षाको अझै पनि कमी छ। उत्पादनशील क्षेत्रसँग शिक्षाको सम्बन्ध जोडिएकै छैन। शिक्षित युवाहरू पनि देशभित्रै बेरोजगार भइरहेका छन्। उनीहरूका लागि विदेश नै आकर्षक विकल्प बन्यो। यसले ‘ब्रेन ड्रेन’को समस्या गहिरो बनायो। जनसंख्या संकटमा महिलाको भूमिका पनि विश्लेषण गरौं। महिलाहरूको शिक्षा र रोजगारीमा सहभागिता बढ्नु सुखद हो। बालबालिकाको पालनपोषणमा नयाँ चुनौतीहरू थपिएका छन्। यसले सामाजिक मूल्य र संरचना फेर्न सक्छ। जनसंख्या संकट समाधान गर्न बहुआयामिक रणनीति चाहिन्छ।
पहिलो सर्त आर्थिक अवसरहरूको व्यापक सिर्जना हो। कृषि, पर्यटन र ऊर्जा क्षेत्रमा लगानी बढाऔं। साना तथा मझौला उद्योगलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ। स्थानीय स्रोतमा आधारित उद्योगले ग्रामीण अवसर बढाउँछन्। वैदेशिक रोजगारीलाई व्यवस्थित र उत्पादनशील बनाउनुपर्छ। श्रम निर्यातमा मात्र हामी सीमित हुनु हुँदैन। सीपयुक्त जनशक्ति विकास गरेरमात्र पठाउनुपर्छ। फर्केका नेपालीलाई स्वदेशमै उद्यम गर्ने अवसर दिऔं। शिक्षा प्रणालीमा व्यापक सुधार अब अनिवार्य छ। उद्योग र शिक्षाबीच प्रभावकारी समन्वय हुनुपर्छ। सामाजिक सुरक्षा प्रणालीलाई थप सुदृढ बनाउनुपर्छ। वृद्धवृद्धा र कमजोर वर्गलाई लक्षित कार्यक्रम ल्याऔं। जनसंख्या वितरण सन्तुलित बनाउन क्षेत्रीय विकास गरौं।
- जनसंख्या संकटले भविष्यलाई गम्भीर जोखिममा पारेको छ। अब युवालाई स्वदेशमै रोक्ने नीति चाहिन्छ। देशभित्रै मर्यादित रोजगारी र अवसर सिर्जना गरौं। जनसांख्यिक लाभ लिन ढिला गर्नु हुँदैन।
- सन्तुलित विकास र गुणस्तरीय शिक्षा अनिवार्य छ । राजनीतिक नेतृत्वमा दृढ इच्छाशक्ति हुनुपर्छ। जनसांख्यिक सन्तुलन नै समृद्घिको मुख्य आधार हो।
शिक्षा र स्वास्थ्य सुविधा गाउँमै उपलब्ध गराऔं। यसो गर्दा बसाइँसराइको दबाब बिस्तारै कम हुनेछ। जनसंख्या संकटलाई अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। नेपालको राजनीतिक परिवर्तनले नयाँ ढोका खोल्यो। तर जनसंख्या व्यवस्थापनलाई केन्द्रमा राख्न आवश्यक छ। अहिलेको संकट बेवास्ता गरे भविष्य गम्भीर हुनेछ। यसले आर्थिक र सामाजिक समस्या थप बल्झाउनेछ। दीर्घकालीन सोच र नीतिगत स्पष्टता अब चाहिन्छ। समन्वित प्रयासमार्फत मात्र नेपाल समृद्ध बन्न सक्छ। भविष्य जनसंख्याको गुणस्तर र सन्तुलनमा निर्भर छ। उचित कदम नचालिए श्रमिक अभाव झन् बढ्नेछ। आर्थिक मन्दी र सामाजिक असन्तुलन गहिरिन सक्छ।
राजनीतिक परिवर्तनलाई अब जनजीवनसँग सिधै जोडौं। आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरण नै मुख्य लक्ष्य हो। जनसांख्यिक सन्तुलन कायम गर्नु नै यसको आधार हो। संरचना फेरिए पनि सन्तुलन बिग्रिनु ठूलो चिन्ता हो। राजनीतिक परिवर्तनमात्र अब पर्याप्त हुँदैन। सामाजिक र जनसांख्यिक पक्षलाई सँगै लैजानुपर्छ। देशभित्रै अवसर सिर्जना गरेर युवालाई आशावादी बनाऔं। समावेशी विकासलाई प्राथमिकतामा राखेर अघि बढौं। यसो गरे मात्र नेपाल समृद्धिको बाटोमा हिँड्छ। जनसंख्या संकटलाई चुनौतीमात्र नभई अवसर मानौं। प्रतिबद्ध नेतृत्व र नागरिक सहभागिताले सफलता मिल्छ। नत्र हाम्रा राजनीतिक उपलब्धिहरू संकटमा पर्न सक्छन्।
निष्कर्षमा : नेपालको राजनीतिक परिवर्तनले ठूलो सम्भावना ल्यायो। तर जनसंख्या व्यवस्थापनमा राज्य चुक्दै गयो। अहिलेको संकटले भविष्यलाई गम्भीर जोखिममा पारेको छ। अब युवालाई स्वदेशमै रोक्ने नीति चाहिन्छ। देशभित्रै मर्यादित रोजगारी र अवसर सिर्जना गरौं। जनसांख्यिक लाभ लिन ढिला गर्नु हुँदैन। सन्तुलित विकास र गुणस्तरीय शिक्षा अनिवार्य छ। राजनीतिक नेतृत्वमा दृढ इच्छाशक्ति हुनुपर्छ। जनसांख्यिक सन्तुलन नै समृद्धिको मुख्य आधार हो। बेलैमा सचेत भएर ठोस कदम चालौं। अन्यथा हाम्रा उपलब्धिहरू संकटमा पर्न सक्छन्। समृद्ध नेपालका लागि यो नै अन्तिम अवसर हो। अब सबै मिलेर अघि बढौं।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
