स्वास्थ्यमा तापक्रमको महामारी

एक अध्ययनले तापक्रम वृद्धिको गम्भीर असर देखाएको छ। एक डिग्री तापक्रम बढ्दा पखालाजन्य रोग धेरै बढ्छ। यस्तो रोगको भार ४.४ प्रतिशतभन्दा बढी देखिन्छ। हिमाली जिल्लामा यो ५ देखि ६ प्रतिशत छ। जलवायु परिवर्तनले मानसिक समस्या पनि बढ्दै गएको छ। नसर्ने रोग र कुपोषणको भार पनि थपिँदै छ। भविष्यमा जन्मने बालबालिकामा रौंको संख्या बढ्ने देखिन्छ। पुरुष रौंमा हुने क्रोमोजोमले धेरै गर्मी सहन्छ। यो महिलाको रौंभन्दा बढी सहनशील मानिन्छ। तसर्थ, अबका बालबालिकामा पुरुष रौंको मात्रा बढ्नेछ।

विगत एक दशकमा जलवायुमा ठूलो परिवर्तन आयो। यसले पानीजन्य र कीटजन्य रोग तीव्र बनायो। सरुवा रोग र चोटपटकको दर पनि बढ्यो। नसर्ने रोगहरू १० देखि १५ गुणाले बढेका छन्। नेपालमा सन् १९९८ र २००८ बीच तुलना गरियो। कीटाणुजन्य रोग ५ देखि १० गुणाले बढेका छन्। मानसिक रोग र मुटुरोगको समस्या लगातार बढ्दो छ। क्यान्सर, मिर्गाैलाको पत्थरी र अन्धोपन पनि बढेका छन्। कुपोषण र त्यसबाट उत्पन्न जटिलताहरू थपिँदै गएका छन्। प्रसिद्ध जर्नल ‘ल्यान्सेट’ले नवौं प्रतिवेदन सार्वजनिक ग¥यो। जसले मानव अस्तित्वको संकटबारे गहिरो चेतावनी दिएको छ। हृदयाघात र क्यान्सर मृत्युका मुख्य कारण मानिन्थे। अब जलवायु परिवर्तन मृत्युको ठूलो कारण बन्दैछ। यसलाई तत्काल सम्बोधन गर्न आवश्यक देखिन्छ। वैज्ञानिकहरूले निकै डरलाग्दो भविष्यवाणी गरेका छन्।

सागरको छेउछाउ बस्ने १० करोड मानिस बेघर हुनेछन्। तीन करोड मानिसले भोकमरीको सामना गर्नु पर्नेछ। १७ करोड मानिसमा पिउने पानीको अभाव देखिनेछ। मानवीय स्वास्थ्यमा यसको प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष प्रभाव छ। प्रत्यक्ष असरले गर्दा रोगको प्रकृति नै फेरियो। पहिले तराईमा मात्र औलो र कालाजार पाइन्थ्यो। अहिले यी रोग उच्च पहाडी ठाउँमा देखिन्छन्। डेंगु र इन्सेफ्लाइटिस पनि पहाडतिर उक्लँदै गएका छन्। यो सबै जलवायु परिवर्तनकै प्रत्यक्ष प्रभाव हो। जैविक कीटाणुमा औषधि पचाउने क्षमता वृद्धि भएको छ। पानीका मुहान र स्रोतहरू बिस्तारै सुक्दै गएका छन्। बढ्दो जनसंख्याले पानीको ठूलो अभाव झेल्नु परेको छ। यसले मानवीय स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ। अस्पतालमा बिरामीको चाप निकै बढेको देखिन्छ।

मुटु र श्वासप्रश्वासजन्य रोगबाट मृत्युदर बढ्दो छ। टाइफाइड, रातो आउँ र हैजा धेरै बढेका छन्। यी रोग अहिले दसौं गुणाले बढेका हुन्। सर्पको टोकाइ पनि पाँच गुणाले बढेको छ। पहाडमा पनि अहिले गोमन सर्प पाउन थालियो। विषालु सर्प नपाइने ठाउँमा पनि यी भेटिन्छन्। भारतको विहारमा पाइने कालाजार नेपालभरि फैलिएको छ। यो अहिले दक्षिणबाट उत्तरतिर विस्तार भएको छ। उन्मूलनको अवस्थामा रहेको औलो पहाडतिर उक्लेको छ। हात्तीपाइले रोग हाल ६० जिल्लामा फैलिएको छ। तराईमा मात्र देखिने लामखुट्टे पहाड पुगेको छ। क्युलेक्स लामखुट्टेले जापानिज इन्सेफलाइटिस रोग सार्दछ। एडिस एजिप्टी लामखुट्टेबाट डेंगु रोग सर्दछ। अहिले डेंगु नेपालका सबै जिल्लामा देखिएको छ।

अर्को खतरनाक रोग चिकन गुनिया पनि देखिएको छ। जनावरको पिसाबबाट लेप्टोइस्पाइरोसिस रोग सर्ने गर्दछ। यो नांगो खुट्टाबाट मानिसको शरीरमा प्रवेश गर्दछ। नदीकिनारमा बस्नेमा छालाको समस्या बढेको छ। शरीर चिलाउने र खटिरा आउने समस्या धेरै छ। तातो हावाका कारण मानिस बेहोस हुने गर्छन्। अत्यधिक गर्मीले मानिसको मृत्यु हुने क्रम बढ्दो छ। तापक्रम वृद्धिका कारण परावैजनी किरणको प्रभाव बढ्यो। यसले शरीर र स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्छ। हिमालवासीको अनुहारको छाला डढ्ने समस्या बढेको छ। आँखामा असर परेर मोतियाबिन्दु हुने सम्भावना रहन्छ। यसले गर्दा नेपालमा अन्धोपनको समस्या धेरै बढ्नेछ।

पानी कम पिउनाले स्वास्थ्यमा थप जोखिम हुन्छ। गर्मीमा पसिना धेरै बग्दा शरीर सुक्खा हुन्छ। यसले मिर्गाैलाको पत्थरी हुने सम्भावना धेरै रहन्छ। जलवायु परिवर्तनसँगै पत्थरीका बिरामी बढ्ने निश्चित छ। शीतलहर अहिले दुईदेखि तीन हप्ता लम्बिएको छ। चिसोका कारण मृत्यु हुनेको संख्या पनि बढ्दैछ। कुपोषणको अवस्था अहिले निकै चिन्ताजनक देखिन्छ। मानिसहरू बिस्तारै होचा र पुड्का हुँदैछन्। उनीहरू शारीरिक र मानसिक रूपमा कमजोर बन्दैछन्। पोषणको कमीले शरीरमा शक्ति प्रदान गर्न सक्दैन। यसले रोगविरुद्ध लड्ने क्षमता घटाउँछ। कमजोर नागरिकले देशको अर्थतन्त्रमा ठूलो असर पार्छन्। प्राकृतिक प्रकोपका कारण जनसंख्या विस्थापन भइरहेको छ।

धनजनको हानिले मानसिक तनाव निकै वृद्धि भएको छ। बाढीपछि झाडापखाला र भाइरसजन्य रोग बढ्छन्। मुटु रोग र क्यान्सर जलवायुबाट प्रत्यक्ष प्रभावित छन्। दुर्घटना, तनाव र आत्महत्याजस्ता समस्या अप्रत्यक्ष असर हुन्। भोकमरी र कुपोषणले गर्दा स्वास्थ्य जोखिम बढेको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले आफ्नो नीतिमा परिवर्तन ल्याएको छ। सन् २००८ मा दिल्ली घोषणापत्र जारी भएको थियो। दक्षिण पूर्वी एसियाली राष्ट्रहरू साझा रूपमा अघि बढे। नेपाल सरकारले पनि विभिन्न नीति र कार्ययोजना बनायो। सम्मेलन र गोष्ठीमा कर्मचारीहरूको सहभागिता धेरै देखिन्छ। तर, व्यवहारमा यसको कार्यान्वयन पक्ष निकै कमजोर छ। स्वास्थ्य नीति रकार्यक्रममा परिमार्जनको ठूलो आवश्यकता छ।

निष्कर्षमा : जलवायु परिवर्तन अब वातावरणीय मुद्दा मात्र रहेन। यो एउटा गम्भीर जनस्वास्थ्य महामारी बनेको छ। बढ्दो तापक्रमले नयाँ रोगका कीटाणुलाई अनुकूल वातावरण दिएको छ। यसले हाम्रो स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र र अस्तित्वलाई नै चुनौती दियो। तराईदेखि हिमालसम्म नयाँ रोगको प्रकोप डढेलोझैं फैलिएको छ। सरकारले कागजमा धेरै नीति र योजना त बनायो। तर, व्यवहारमा यसको कार्यान्वयन पक्ष निकै सुस्त छ। अब ढिला नगरी रणनीतिक र व्यावहारिक कदम चाल्नुपर्छ। स्वास्थ्य संरचनालाई जलवायु अनुकूल बनाउनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। नागरिक सचेतना र सरकारी सक्रियताले मात्र यो संकट टर्न सक्छ। भावी पुस्ताको स्वास्थ्य रक्षाका लागि आजै एकजुट भएर जुटौं।