सुरुङ युग : समृद्धिको नयाँ ढोका

पहाडले घेरिएको नेपालमा विकासको मुख्य बाधक कठिन भूगोल हो। तर अब पहाड खोपेर समृद्धिको बाटो खन्न सुरु भएको छ। पहाडी देश भएकाले नेपालमा सुरुङमार्गको आवश्यकता अत्यन्तै उच्च छ। ढिलै भए पनि नेपालले औपचारिक रूपमा आधुनिक सुरुङ युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। यो नयाँ युगले देशको पूर्वाधार विकासमा क्रान्ति ल्याउने निश्चित छ। यो युगले विकासको गतिलाई अभूतपूर्व रूपमा बढाउने निश्चित छ। सुरुङमार्गले समय र दूरीमात्र छोट्याउँदैन, बरु अर्थतन्त्रलाई समेत चलायमान बनाउन ठूलो र ऐतिहासिक भूमिका खेल्छ। नागढुंगा–सिस्नेरी सुरुङले नयाँ युगको बलियो ढोका खोलेको छ।

नेपालको पूर्वाधार विकासमा यसले ऐतिहासिक माइलस्टोन खडा गरेको छ। यो केवल एउटा बाटो होइन, समृद्धिको बलियो आधार हो। अर्थतन्त्रको रक्तसञ्चार भनेकै सुचारु र सुरक्षित यातायात सञ्जाल हो। जबसम्म देशको कुनाकाप्चामा सहज पहुँच पुग्दैन, विकास सम्भव हुँदैन। बलियो उदाहरण छिमेकी देश चीनका कुनाकाप्चाको विकास छ, मूलत :  सडक सञ्जाल र सुरुङमार्ग। नेपालले लामो समयसम्म भिरपहरा फोडेर साँघुरा र जोखिमपूर्ण सडक बनायो। त्यस्ता जोखिमपूर्ण सडकमा हरेक वर्ष सयौं नागरिकले ज्यान गुमाए, गुमाइरहेछन्। पहिरोले महिनौं सडक बन्द हुँदा अर्थतन्त्रले अर्बौंको घाटा बेहोर्छ। यस्तो समस्याको एक मात्र दिगो विकल्प भनेको सुरुङमार्ग नै हो।
जाइकाको तथ्यांकअनुसार नागढुंगा सुरुङ २.६८ किलोमिटर लामो छ। जापानी अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग नियोग (जाइका)को ऋणमा यो बनेको हो। जसको कुल लागत करिब २२ अर्ब रुपैयाँ छ। यसले काठमाडौं उपत्यकालाई देशका मध्य र पश्चिमी भागसँग सहज रूपमा जोडेको छ।

दैनिक हजारौं सवारीसाधनले अब लामो जाम र उकालोको सास्ती भोग्नु पर्दैन। दुर्घटनाको जोखिम पनि आधा हुनेछ। यसले वार्षिक अर्बौं रुपैयाँबराबरको पेट्रोलियम पदार्थ आयात घटाउनेछ। उता, सिद्धार्थ राजमार्गको सिद्धबाबा खण्ड मृत्युमार्गको रूपमा कुख्यात छ। माथिबाट खस्ने ढुंगा र पहिरोले त्यहाँ बर्सेनि धेरैको ज्यान लिइसकेको छ। त्यसैले १.१२ किलोमिटर लामो सिद्धबाबा सुरुङ निर्माण सुरु गरिएको छ। स्विस च्यालेन्ज विधिबाट अघि बढाइएको यो आयोजना निकै महत्त्वपूर्ण छ। सरकारी तथ्यांकअनुसार यसको लागत ७.३४ अर्ब रुपैयाँ छ। यसले बुटवल र पोखराबीचको पर्यटकीय तथा व्यापारिक यात्रा सहज र सुरक्षित गर्नेछ।

नेपालका लागि सुरुङमार्ग बिल्कुलै नयाँ प्रविधि भने होइन। इतिहासविद्का अनुसार सन् १९१७ मै हेटौंडाको चुरियामाईमा सुरुङ बनेको थियो। तत्कालीन इन्जिनियर डिल्लीजंग थापाले यो ५०० मिटर लामो सुरुङ बनाएको पाइन्छ। जुन दक्षिण एसियाकै पहिलो मानव निर्मित सडक सुरुङ मानिन्छ। त्यसबेला मकवानपुर र वीरगन्जबीच मालसामान ढुवानी गर्न यो प्रयोग हुन्थ्यो। तर, विडम्बना त्यसपछिका दशकमा यो प्रविधिलाई पूरै बेवास्ता गरियो। त्यही बेलादेखि सुरुङ निर्माणलाई निरन्तरता दिएको भए आज नेपाल कहाँ पुग्थ्यो होला ?

पक्कै पनि विश्वका विकसित देशहरूसँग दाँजिने थियो। सुरुङसँगै उच्च गुणस्तरको सडक सञ्जाल देशैभरि विस्तार भइसक्थ्यो। त्यतिमात्र होइन, वातावरणमैत्री सडकमा नेपाली निर्धक्क गुड्न पाउँथे। किनकि विश्वका लगानीकर्ताहरूले नेपालको पूर्वाधार विकासमा निसंकोच ठूलो लगानी गर्ने थिए। विश्वव्यापी अभ्यास हेर्दा पूर्वाधारमा लगानी गर्ने देश नै धनी छन्। हामीले त्यो ऐतिहासिक अवसरलाई चिनेर पनि सही सदुपयोग गर्न सकेनौं। अब भने चुक्नु हुँदैन।

नेपालको कुल भूभागको करिब ८३ प्रतिशत हिस्सा पहाड र हिमाल हो। यस्तो कठिन भूगोलमा लामो र घुमाउरो सडक बनाउनु महँगो पर्छ। यस्तो सडकमा पहिरो जाने र दुर्घटना हुने जोखिम उच्च हुन्छ। एकातिर पेट्रोलियम पदार्थको खपत अत्यधिक हुन्छ भने अर्कोतर्फ सवारीसाधनको आयु चाँडै सकिन्छ र तिनको मर्मतमा पनि लगानी बढी हुन्छ। यात्रुले पाउने सास्ती छ छँदैछ। त्यसैले नेपालजस्तो पहाडी देशमा सुरुङको आवश्यकता अत्यन्तै धेरै छ। सुरुङले यात्रा सहज अनि सुरक्षित बनाउँछ र मर्मत खर्च पनि उल्लेख्य घटाउँछ। अबका दिनमा सरकारको पहिलो प्राथमिकता आधुनिक सुरुङमार्ग नै हुनुपर्छ।

विश्वका विकसित देशले सुरुङ निर्माणमा चामत्कारिक प्रगति गरेका छन्। १० देशको अभ्यासले सुरुङको महत्त्व थप स्पष्ट हुन्छ  : –
१. स्विट्जरल्यान्ड  :  यो नेपालजस्तै भूपरिवेष्ठित र पहाडी देश हो। यसले सुरुङलाई आफ्नो राष्ट्रिय गौरव र समृद्धिको आधार मानेको छ। स्विस सरकारको तथ्यांकअनुसार, ‘गोथार्ड बेस सुरुङ’ ५७ किलोमिटर लामो छ। पहाड छेड्ने स्विस प्रविधि र लगानी मोडेल नेपाललाई निकै अनुकूल छ।
२. जापान  :  जापान सधैं भूकम्प र विपद्को उच्च जोखिममा छ। जापानले ५३.८ किलोमिटर लामो ‘सेइकन सुरुङ’ बनाएर विश्वलाई चकित पारिसकेको छ। जस्तोसुकै विपद्मा पनि नभत्किने सुरुङ बनाउनु जापानको मुख्य नीति हो। नेपालले जापानबाट विपद् प्रतिरोधी र सुरक्षित इन्जिनियरिङ कला सिक्न सक्छ।
३. चीन  :  चीनले छोटो समयमै पूर्वाधार निर्माणमा विश्वलाई उछिनेको छ। चिनियाँ सञ्चारमाध्यमका अनुसार ‘झोङ्नानसान सुरुङ’ १८ किलोमिटर लामो छ। द्रुत निर्माण र ठूला पूर्वाधारमा लगानी चीनको सफल नीति हो।
४. नर्वे  :  नर्वेले चट्टानी पहाड र समुन्द्रमुनि अचम्मका सुरुङ बनाएको छ। नर्वेको २४.५ किलोमिटर लामो ‘लायरडाल सुरुङ’ विश्वकै लामो सडक सुरुङ थियो कुनैबेला। नर्वेले निकै कम लागतमा अत्यन्तै बलियो सुरुङ बनाउने प्रविधि विकास गरेको छ। नर्वेको यो लागत–प्रभावी प्रविधि नेपालको कमजोर अर्थतन्त्रका लागि निकै उपयोगी छ।

५. अस्ट्रिया  :  सुरुङ निर्माण प्रविधिमा अस्ट्रियाको प्राविधिक योगदान विश्वव्यापी छ। यसले ‘न्यु अस्ट्रियन टनेलिङ मेथड’ (एनएटीएम) प्रविधि विकास गरेको छ। यो प्रविधि अहिले विश्वभरि नै सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुन्छ। नेपालका नागढुंगा र सिद्धबाबा सुरुङमा पनि यही भरपर्दो प्रविधि प्रयोग भइरहेको छ।
६. दक्षिण कोरिया  :  कोरियाले पहाडी भूगोलमा उत्कृष्ट सडक सञ्जाल बनाएको छ। ११ किलोमिटरको ‘इन्जे–याङ्याङ सुरुङ’ बनाएर कोरियाले यात्राको दूरी छोट्ट्याएको छ। सुरुङ निर्माणमा कोरियाले वातावरणीय सन्तुलनलाई अत्यन्तै धेरै ध्यान दिने गर्छ।
७. भारत  :  भारतले हिमालय क्षेत्रमा आक्रामक रूपमा सुरुङ बनाउँदैछ। ९.०२ किलोमिटर लामो ‘अटल सुरुङ’ उच्च पहाडी भेगको सफल उदाहरण हो। यसले कठिन हिमाली मौसममा पनि बाह्रैमहिना सुरक्षित यातायात सुचारु गर्छ।
८ र ९. इटाली र फ्रान्स  :  यी दुई प्रमुख युरोपेली राष्ट्र हुन्। दुवै मिलेर ११.६ किलोमिटरको ‘मोन्ट ब्लांक सुरुङ’ बनाएका छन्। आल्प्स पर्वतमुनि बनेको यो सुरुङले दुई देशको व्यापार उल्लेख्य मात्रामा बढाएको छ।

१०. अमेरिका  :  अमेरिकाले सुरुङ निर्माण गर्दा सुरक्षालाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिन्छ। कोलोराडोमा रहेको ‘आइसेनहावर सुरुङ’ उच्च इन्जिनियरिङको महत्त्वपूर्ण र सफल उदाहरण हो। भारी हिमपात हुने क्षेत्रमा पनि यसले बाह्रैमास सुरक्षित यात्रा सुनिश्चित गरेको छ।

यी १० देशको अभ्यासले नेपाललाई अत्यन्तै स्पष्ट सन्देश दिएको छ। त्यो हो– पहाडलाई विकासको बाधक होइन, सदुपयोगको अवसर मान्नुपर्छ। नेपालले परम्परागत सडक निर्माणको सोचलाई अब पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्छ। छोटो, सुरक्षित र वातावरणमैत्री जुन आधुनिक प्रविधि अपनाएर कम लागतमा निर्माण गर्ने हुनुपर्छ।

सुरुङ निर्माण होस् वा वातावरणमैत्री सडक, सुरुमा धेरै लगानी लाग्छ, यो एकदमै सत्य हो। तर दीर्घकालीन रूपमा यसले दिने प्रतिफल लगानीभन्दा कयौं गुणा बढी हुन्छ। सुरुङले पहिरोको जोखिम शून्यमा झार्ने हुनाले सडक मर्मतको ठूलो खर्च पूर्णत :  जोगिन्छ। यस्ता दर्जनौं फाइदा हुनेछन्। नेपालको दिगो विकासका लागि यातायात पूर्वाधारमा यस्तो क्रान्ति ल्याउनु अपरिहार्य छ। सडक यातायातमा हुने ढिलासुस्तीले हाम्रो उत्पादन लागत विश्वबजारमा महँगो भएको छ। जबसम्म ढुवानी सस्तो हुँदैन, तबसम्म हाम्रा उद्योगहरू फस्टाउन सक्दैनन्।

पर्यटन विकासमा पनि सुरुङमार्गले कायापलट ल्याउने विशाल क्षमता राख्छ। विदेशी पर्यटकहरू सधैं सुरक्षित र छिटो यात्रा गर्न चाहन्छन्। नेपालको जोखिमपूर्ण सडक देखेर धेरै पर्यटक सडक यात्रा गर्न डराउँछन्। सुरुङमार्ग बनेपछि विदेशी र स्वदेशी पर्यटकको संख्या ह्वात्तै बढ्नेछ। काठमाडौंबाट पोखरा दुई घण्टामै पुग्दा पर्यटन उद्योगमा ठूलो आर्थिक क्रान्ति आउनेछ। सुरुङमार्ग केवल सडकमात्र होइन, यो जीवन बचाउने सेतु पनि हो। बिरामी पर्दा दुर्गमका नागरिकले समयमै अस्पताल पुगेर सहजै जीवनदान पाउनेछन्।

प्रविधिको कुरा गर्दा नेपाल अहिले विदेशी ठेकेदारको मात्र भर पर्नु परेको छ। भविष्यमा नेपालले आफैं सुरुङ खन्न सक्ने उपकरण र जनशक्ति तयार गर्नुपर्छ। विश्वविद्यालयहरूले सुरुङ इन्जिनियरिङमा विशेष अध्ययन र अनुसन्धान तत्काल सुरु गर्नुपर्छ। सुरुङमार्ग निर्माणलाई नेपालले राष्ट्रिय गौरवको प्रमुख एजेन्डा बनाउनैपर्छ। यसका लागि छुट्टै र शक्तिशाली ‘सुरुङमार्ग विकास प्राधिकरण’ गठन गर्नु सकिन्छ। ‘पब्लिक–प्राइभेट पार्टनरसिप’ मोडललाई सुरुङ निर्माणको प्रमुख आर्थिक आधार बनाउनुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रियस्तरका यस्ता पूर्वाधारले देशको समग्र छविमै ठूलो र सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछन्। विदेशी दातृ निकायहरूले पनि नेपालको यो पहललाई सकारात्मक रूपमा लिनेछन्। अझ यी आयोजना पारदर्शी रूपमा समयमै सकिए थप विदेशी अनुदान सहजै आउनेछ। प्राविधिक अड्चनहरूमा विदेशी विज्ञको सहयोग लिनुपर्छ।

अन्त्यमा, सुरुङमार्ग कुनै विलासिताको विषय होइन, यो भूगोलको बाध्यता हो। यो सुरक्षित भविष्यको आवश्यकता र समृद्ध अर्थतन्त्रको बलियो आधार हो। पहाडको छाती चिरे पनि वातावरण जोगाउँदै सुरुङ नबनाएसम्म नेपालको विकासले गति लिन सक्दैन। नागढुंगा र सिद्धबाबा सुरुङले नेपालको उज्यालो भविष्यको बलियो ढोका ढकढक्याएका छन्।

चुरियामाई सुरुङ निर्माणपछिको सय वर्ष यत्तिकै खेर फाल्यौं, जुन दुर्भाग्यपूर्ण थियो। अबको दशक मुख्य राजमार्गहरूलाई सुरुङ युगमा प्रवेश गराउनैपर्छ। कम्तीमा प्रस्तुत १० देशका सफल अभ्यास हेरेर प्राविधिक क्षमता बढाउँदै त्यही गति र लयमा सुरुङ युगमा दौडनुपर्छ। बलियो राजनीतिक इच्छाशक्ति र स्पष्ट नीति हुने हो भने यो असम्भव छैन। लगानी स्वत :  जुट्ने छ। सुरुङ प्रविधिको सफल प्रयोगले नै नेपाललाई विकसित देशको सूचीमा उभ्याउनेछ।

ढुंगाना विकास र वातावरणमा विद्यावारिधि गर्दैछन् ।