हिमनदीको अवस्था, उच्च हिमाली भूभागको परिवर्तन र नदीको पानीको स्तरलाई निगरानी गर्नुपर्ने घटनाले बताएको छ।
रसुवाको उत्तरी भेग र नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रमा गत १० भदौमा आएको विनाशकारी बाढीको भग्नावशेष पन्छाउने र बेपत्ताहरूको खोजी कार्य अझै जारी छ। सुरुवाती दिनहरूमा बाढीको कारणबारे मनसुनी वर्षा, भूकम्प वा हिमताल फुटेको हुनसक्ने भन्दै विभिन्न आशंकाहरू गरिएका थिए। तर, पछिल्ला केही दिनयता सार्वजनिक भएका भू–उपग्रह तस्बिर, भौगर्भिक अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञहरूको प्राविधिक विश्लेषणले विपद्को वास्तविक र डरलाग्दो कारण उजागर गरेको छ। यस नयाँ तथ्यले हिमालय क्षेत्रमा बढ्दो जलवायु र भौगर्भिक जोखिमको नयाँ चित्र प्रस्तुत गर्दै हाम्रो पूर्वतयारीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
रसुवाको उत्तरी भेगबाट आएको विनाशकारी बाढीले नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रमा ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति पुर्याएको छ। घटना भएको केही घण्टासम्म यसको कारणबारे विभिन्न अनुमान गरिए, भूकम्प, हिमताल फुट्नु वा माथिल्लो क्षेत्रमा पहिरो गएर नदी थुनिनु। तर, पछिल्ला उपग्रह तस्बिर, भौगर्भिक अध्ययन र नेपाल तथा विभिन्न देशका हिमनदी र पहिरो विज्ञहरूको विश्लेषणले घटनाको मूल कारणबारे एउटा बलियो चित्र प्रस्तुत गरेको छ। उपलब्ध प्रमाणअनुसार उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमनदीको ठूलो भाग अचानक भत्किएर बरफ, चट्टान र माटोको विशाल बहाव बनेपछि त्यसले नदी प्रणालीमा असाधारण बाढी निम्त्याएको देखिन्छ।
घटनाको सुरुआत नेपालतर्फको लाङटाङ लिरुङ क्षेत्रसँग जोडिएको देखिन्छ। उपग्रह तस्बिरको तुलना गर्दा हिमनदीको तल्लो भाग ठूलो परिमाणमा आफ्नो स्थानबाट खसेको देखिएको छ। क्यानडाका भूगर्भविद् ड्यानियल सुगरले उपग्रह तस्बिरको अध्ययनका आधारमा करिब ५ हजार २ सय मिटर उचाइमा रहेको हिमनदीको तल्लो भाग करिब १ हजार २ सय मिटर तल खसेको हुन सक्ने बताएका छन्। त्यस क्रममा बरफसँगै चट्टान र अवसाद तलतिर खसेका थिए। युनिभर्सिटी अफ सेफिल्डका पहिरो विज्ञ डेभ पेट्लीले पनि उपलब्ध तस्बिर र घटनास्थलको प्रारम्भिक अध्ययनका आधारमा विपद्को सुरुआत उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमनदीको पतनबाट भएको बताएका छन्। उनका अनुसार हिमनदीको ठूलो भाग तल खस्दा त्यसले बाटोमा रहेका चट्टान र अन्य सामग्रीसमेत आफूसँगै तान्यो, जसबाट अत्यन्त शक्तिशाली लेदो तथा ढुंगाको बहाव सिर्जना भयो।
हिमनदीको ठूलो भाग तल खसेपछि त्यसको प्रभाव नदी प्रणालीमा परेको देखिन्छ। बरफ, चट्टान, माटो र पानी मिसिएर बनेको विशाल बहावले नदीको सामान्य धारलाई एकाएक परिवर्तन ग¥यो। त्यसले नदीको बाटोमा रहेका संरचना बगाउँदै तलतिर ठूलो मात्रामा पानी र अवसाद पुर्यायो। यही प्रक्रियाले रसुवाबाट तल्लो तटीय क्षेत्रमा समेत विनाशकारी असर पुर्याएको प्रारम्भिक अध्ययनले देखाउँछ। रोयटर्सले विज्ञहरूको विश्लेषण उद्धृत गर्दै नदीको पानीको सतह अत्यन्त छोटो समयमा अस्वाभाविक रूपमा बढेको उल्लेख गरेको छ।
घटनाअघि महसुस गरिएको भौगर्भिक कम्पनले भने सुरुमा अर्को भ्रम सिर्जना गर्यो। बाढी आउनुअघि कम्पन महसुस भएकाले भूकम्पले हिमनदी भत्काएको हुन सक्ने अनुमान गरियो। तर, अमेरिकी भूगर्भीय अध्ययनबाट प्राप्त विवरणअनुसार उक्त कम्पन सामान्य भूकम्प नभई हिमनदी, चट्टान र बरफको ठूलो पतनबाट उत्पन्न भएको हुन सक्ने देखिएको छ। गार्डियनले पनि घटनालाई करिब ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्पजस्तो संकेत उत्पन्न गर्ने हिमनदी पतनका रूपमा व्याख्या गरेको छ। त्यसैले अहिले नै ‘पहिले भूकम्प आयो र त्यसपछि हिमनदी भत्कियो’ भन्ने निष्कर्षमा पुग्नु हतार हुनेछ।
अमेरिकी तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञहरूको अर्को महत्वपूर्ण निष्कर्ष के छ भने, यो घटना सामान्य हिमताल फुटेर आउने बाढीभन्दा फरक देखिन्छ। हिमनदी भत्किँदा त्यसले सीधै ठूलो मात्रामा बरफ र चट्टान तल झारेको र त्यसबाट बहाव बनेको सम्भावना बलियो छ। एक विज्ञले यस्ता घटनामा प्रायः हिमतालको भूमिका रहने भए पनि यस घटनामा त्यस्तो ठूलो हिमताल फुटेको प्रमाण नदेखिएको बताएका छन्। यसैकारण तिब्बतको कुनै ठूलो हिमताल फुटेर त्यसको पानी नेपालतर्फ आएको थियो भन्ने प्रारम्भिक आशंकालाई अहिलेको प्रमाणले पुष्टि गर्दैन। बरु घटनापछि नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रमा नदी थुनिएर नयाँ जलाशय वा ताल बनेको देखिएको छ। त्यसले भविष्यमा अर्को बाढीको खतरा बढाएको छ। अर्थात्, नयाँ ताल पहिलो बाढीको कारणभन्दा पनि त्यसपछिको सम्भावित जोखिम हो।
चीनतर्फको अवस्थाले पनि घटनाको प्रकृति बुझ्न मद्दत गर्छ। तिब्बतको केरुङ क्षेत्रमा बाढी र लेदोको बहावले सडक, व्यापारिक संरचना तथा अन्य पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। चिनियाँ पक्षका तस्बिर तथा विवरणमा पनि ठूलो मात्रामा लेदो र अवसादले उक्त क्षेत्र ढाकेको देखिन्छ। यसले नेपालतर्फ उच्च हिमाली क्षेत्रमा सुरु भएको घटनाको प्रभाव सीमापारिसम्म फैलिएको सम्भावनालाई बलियो बनाउँछ।
यस घटनामा एउटा प्रश्न अझै अनुत्तरित छ, हिमनदी आखिर किन भत्कियो ? विज्ञहरूले यसका सम्भावित कारणमा हिमाली क्षेत्रमा बढ्दो तापक्रम, हिमनदी पग्लने क्रम, जमेको भूभागको अस्थिरता (पर्माफ्रोस्ट थविङ), चट्टानको संरचनामा आएको परिवर्तन र सम्भावित भौगर्भिक गतिविधिलाई औंल्याएका छन्। रोयटर्सका अनुसार जलवायु परिवर्तनले उच्च हिमाली क्षेत्रमा बरफ र चट्टानलाई अस्थिर बनाउने अवस्था बढाइरहेको छ। तर, यही एउटा घटनाको प्रत्यक्ष कारण जलवायु परिवर्तन नै हो भनेर अहिल्यै अन्तिम निष्कर्ष निकाल्न वैज्ञानिकहरूले सावधानी अपनाएका छन्।
अहिलेको वैज्ञानिक प्रमाणले एउटा कुरा निकै बलियो रूपमा संकेत गर्छ, रसुवाको विनाशकारी बाढी केवल मनसुनी वर्षाको परिणाम थिएन। यसको सुरुआत उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमनदीको ठूलो पतनबाट भएको सम्भावना सबैभन्दा बलियो छ।
हिमालयमा यस्तो जोखिम बढ्दै गएको विषय भने नयाँ होइन। तापक्रम बढ्दा हिमनदीको बरफ घट्ने, जमेको भूभाग कमजोर हुने र चट्टानी ढलान अस्थिर हुने सम्भावना बढ्छ। त्यसपछि एउटा सानो भौगर्भिक परिवर्तनले पनि ठूलो हिमपहिरो वा लेदोको बहाव निम्त्याउन सक्छ। यस घटनाले हिमाली विपद् अब एउटा मात्र कारणबाट नभई धेरै प्रक्रिया एकैपटक जोडिएर आउन सक्ने देखाएको छ। यही कारण विज्ञहरूले यसलाई एउटा ‘संयुक्त हिमाली विपद्’ (क्यास्केडिङ हजार्ड) का रूपमा हेर्न थालेका छन्। माथिल्लो भागमा हिमनदी भत्किने, त्यसले चट्टान र माटो तल ल्याउने, नदीमा अचानक ठूलो मात्रा प्रवेश गर्ने, नदीको बहाव परिवर्तन हुने र त्यसपछि तलका बस्तीमा बाढी पुग्ने– यी सबै प्रक्रिया छोटो समयमा एकपछि अर्को गर्दै भएका हुन सक्छन्।
यस्तो घटनामा सामान्य वर्षाको पूर्वानुमान मात्र पर्याप्त हुँदैन। हिमनदीको अवस्था, उच्च हिमाली भूभागको परिवर्तन र नदीको पानीको स्तरलाई एकीकृत रूपमा निगरानी गर्नुपर्ने आवश्यकता यस घटनाले प्रस्ट पारेको छ। यस घटनाले नेपाल–चीनबीचको पूर्वसूचना प्रणालीबारे पनि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। हिमताल र हिमनदीजन्य बाढीको जोखिमबारे दुवै देशबीच विभिन्न तहमा सूचना आदानप्रदानका संयन्त्र छन्। तर, यसपटकको घटना अत्यन्त तीव्र गतिमा विकसित भएको देखिन्छ। चीनले घटना पहिल्यै थाहा पाएर नेपाललाई जानाजान सूचना दिएन भन्ने प्रमाण अहिलेसम्म सार्वजनिक भएको छैन।
त्यसैले त्यस्तो निष्कर्ष निकाल्नुअघि घटना कुन समयमा सुरु भयो, उपग्रह वा भौगर्भिक उपकरणले कहिले पहिचान गर्यो, सम्बन्धित अधिकारीलाई कहिले सूचना पुग्यो र बाढी बस्तीमा कहिले आइपुग्यो भन्ने सम्पूर्ण समयक्रमको अध्ययन आवश्यक छ। अहिले उपलब्ध प्रमाणलाई एकै ठाउँमा राख्दा रसुवा विपद्को घटनाक्रम धेरै हदसम्म स्पष्ट हुन्छ। उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमनदीको ठूलो भाग भत्कियो। त्यससँगै बरफ, चट्टान र अवसाद ठूलो वेगमा तल झरे। त्यसले नदी प्रणालीमा ठूलो मात्रा थपियो र नदीको बहाव असामान्य रूपमा बढ्यो। बरफ, ढुंगा, माटो र पानीको संयुक्त बहाव तलतिर फैलिँदै जाँदा बस्ती, सडक, पुल तथा अन्य संरचना विनाश भए। यसको प्रभाव सीमापारि तिब्बतसम्म पुग्यो।
यसैले अहिलेको वैज्ञानिक प्रमाणले एउटा कुरा निकै बलियो रूपमा संकेत गर्छ, रसुवाको विनाशकारी बाढी केवल मनसुनी वर्षाको परिणाम थिएन। यसको सुरुआत उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमनदीको ठूलो पतनबाट भएको सम्भावना सबैभन्दा बलियो छ। तिब्बतको कुनै ठूलो हिमताल फुटेर नेपालमा बाढी आएको भन्ने व्याख्याभन्दा हिमनदी भत्किएर बरफ–चट्टानको विशाल बहाव बनेको व्याख्या अहिले उपलब्ध प्रमाणसँग बढी मेल खान्छ। यद्यपि हिमनदी किन भत्कियो, त्यसमा जलवायु परिवर्तनको भूमिका कति थियो र पूर्वसूचना प्रणालीले यसलाई कति अगाडि पहिचान गर्न सक्थ्यो भन्ने प्रश्नको अन्तिम उत्तर थप अनुसन्धानपछि मात्र आउनेछ।
उच्च हिमाली क्षेत्रमा सुरु भएको यो विपद्को शृंखला रसुवाको माथिल्लो भेगमा मात्र सीमित रहेन, यसले तल्लो तटीय क्षेत्रहरूमा समेत गम्भीर त्रास र विनाश निम्त्याइसकेको छ। भोटेकोशी, रसुवा र नुवाकोटका तटीय बस्तीहरूमा बाढीले सडक सञ्जाल, पुल र जलविद्युत् आयोजनाका पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्याएको पछिल्लो अवस्थाले देखाउँछ। नदीको सतह अझै पूर्णरूपमा घटिसकेको छैन भने माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा थुनिएको पानीले जुनसुकै बेला अर्को जोखिम निम्त्याउन सक्ने त्रास स्थानीयमा कायमै छ। तसर्थ, अब यी क्षेत्रका नागरिकलाई सुरक्षित राख्न र पूर्वाधार जोगाउन परम्परागत मनसुन पूर्वानुमान मात्र पर्याप्त छैन, हिमनदी र हिमतालहरूको निरन्तर अनुगमनसहितको एकीकृत पूर्वसूचना प्रणाली जडान गर्नु अपरिहार्य भइसकेको छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
