देउडा गीत, संगीतको जननी

देउडा गीत हामी सबैका लागि एउटा पवित्र जननी जस्तै हो। यो हाम्रो संगीतको एउटा बलियो जग र मौलिक आँखर हो। नेपाल संगीत तथा नाट्य प्रतिष्ठानका वर्तमान उपकुलपति शम्भु राई हुन्। उनी लोक तथा आधुनिक गायनका निकै पुराना र वरिष्ठ गायक हुन्। उनले पचासको दशकमा एउटा महत्वपूर्ण कुरा व्यक्त गरेका थिए। त्यो बेला उनी पुतलीसडकस्थित श्रद्धा रेकडिङ स्टुडियोमा पुगेका थिए। उनले देउडा अब पश्चिम क्षेत्रको मात्र नरहेको कुरा बताए।

देउडाले सेती, महाकाली र कर्णालीको सिमाना सजिलै काटिसकेको छ। अहिले यो मेची र कोशीका पहाडी जिल्लाहरूमा पनि पुग्यो। ताप्लेजुङ र पाँचथरका गाउँबस्तीमा देउडा गीत साझा बनिसकेको छ। इलाम, संखुवासभा र तेह्रथुमका मानिसले पनि देउडालाई अपनाएका छन्। धनकुटाका बासिन्दाले पनि यसको लय र शैली मन पराउँछन्। शब्द नबुझे पनि यसको माधुर्यले धेरैलाई आकर्षित गर्ने गर्छ। त्यसबेला लोक गायनको क्षेत्रमा धेरै नामहरू निकै चर्चित थिए। पूर्वमा शम्भु राईको चर्चा जनमानसमा निकै धेरै हुने गथ्र्यो। पश्चिममा बमबहादुर कार्कीको स्वर धेरैले मन पराउने गर्थे।

प्रेमराजा महत र हरिदेवी कोइरालाको नाम पनि अग्रपंक्तिमा थियो। कोमल वली र चन्द्रकला शाहले संगीतमा नयाँ आयाम थपेका थिए। मधुबाबु थापाको लोक गायनशैली पनि निकै प्रभावशाली रहेको थियो। सुदूरपश्चिममा यस पंक्तिकारको नाम पनि उनीहरूले लिने गरेका थिए। यी स्रष्टाहरूले लोकसंगीतको गरिमालाई निकै माथि उचालेका थिए। वरिष्ठ गायक स्व. गणेश रसिकले एउटा रोचक कुरा गरेका थिए। उनले म्युजिक नेपालको प्रांगणमा मलाई एउटा सल्लाह दिएका थिए। उनले हाकपारे र मारुनीसँग देउडाको मित लगाउनुपर्ने कुरा गरे। भोलिका दिनमा हाम्रा लोकभाकाहरू आपसमा जोडिनुपर्ने उनको चाहना थियो।

हिजोका ती सुन्दर र मौलिक दिनहरू अब सायद फर्किँदैनन्। गाउँका मौलिक भाकाहरू अब सहरका गल्लीहरूसम्म पुग्न गाह्रो छ। पुराना स्रष्टाहरूले अनमोल भाकाहरू निकै जतनका साथ संकलन गरे। तर केही नयाँ कलाकारले प्रतिलिपि अधिकारको ठाडो उल्लंघन गरे। उनीहरूले अर्काको सिर्जनालाई आफ्नै स्वरमा धमाधम गाइरहेका हुन्छन्। देउडा गायनको क्षेत्रमा यस्ता नराम्रा प्रयोगहरू धेरै भएका छन्। समयसँगै गायक कलाकारहरू फेरिए पनि मौलिकता अझै हराएको छैन। केही मात्रामा गीतका शब्दहरू फेरिए पनि मौलिकपन बाँकी नै छ। देउडाका प्राचीन बाजमेरी र सुवा शब्दहरू अझै जीवित छन्। नौलीकोल, सुन्तलीबोट र इजाजस्ता शब्दहरू हराएका पक्कै छैनन्।

साईवाजजस्ता अनगिन्ती अर्थ लाग्ने शब्दहरू अझै लोकप्रिय छन्। आमाको वास्तविक माया र बाबाको प्रेम देउडामा प्रतिबिम्बित हुन्छ। देउडा गीतमा आमाको न्यानो काख र छायाँ फेला पार्न सकिन्छ। एउटा चर्चित गीतले झमझम पर्ने पानीलाई सम्बोधन गरेको छ। ‘मेरा हात छाता छैन न पणै वर्षाद’ गीत निकै मर्मस्पर्शी छ। ‘आमाले दियाको खानु काशीको प्रसाद’ भन्ने पंक्ति पवित्र छ। यस गीतले मानिसको दैनिक जीवनयापनका बारेमा व्याख्या गर्छ। बनारस हिन्दु धर्मावलम्बीहरूका लागि एउटा निकै पवित्र तीर्थस्थल हो। हाम्रा लागि हाम्री आमा पनि एउटा ठूलो तीर्थस्थल नै हुन्। आमाले दिएको गाँस पाउनु संसारकै सबैभन्दा भाग्यमानी कुरा हो। देउडा गीतले संगीत र संस्कृतिको एउटा दरिलो ओत दिएको छ।

यो न्यानो बर्को कुनै एक जात र भूगोलको मात्र होइन। यो तराईदेखि हिमालसम्म बस्ने सबै नेपालीको साझा सम्पत्ति हो। कर्णालीदेखि महाकालीका नरनारीले यसलाई निकै प्रेमका साथ गाउँछन्। हामी कति टाढा भए पनि भोकलाग्दा आमालाई सम्झिन्छौं। कामले थकित हुँदा मानिसहरू सुस्केरा हालेर थकान मेट्ने गर्छन्। घरकी गृहिणीले पनि आमाजस्तै सबैको उत्तिकै ख्याल राख्छिन्। देउडा गीत पनि थकाइ मेट्ने एउटा सुन्दर चौतारीजस्तै हो। देउडामा क्रोध र बेइमानीपन भन्दा आत्मीयता धेरै पाउन सकिन्छ। यसमा माया, सद्भाव र इमान्दारिताको भावना निकै बलियो हुन्छ। 

आमा र बुबाप्रतिको आदरभाव देउडाको अर्को मुख्य विशेषता हो। साथीसंगीहरूबीचको प्रेम र ख्यालठट्टा पनि यसमा प्रशस्त पाइन्छ। दसैं र तिहारजस्ता पर्वमा परदेसिएका नेपालीहरू घर फर्कन्छन्। गौरा र बिसु पर्वमा संस्कृतिलाई जीवित राख्ने ठूलो प्रयास गरिन्छ। मान्यजनबाट टीका थापेर आशीर्वाद लिने चलन निकै राम्रो छ। साथीसंगीसँग मुस्कुराउँदै अँगालो हालेर देउडा खेल्ने पुरानो चलन छ। देउडाले मानिसलाई नराम्रो काम गर्नबाट सधैं जोगाउने काम गर्छ। यसले मनोवैज्ञानिक रूपमा आध्यात्मिक चेतना जगाउने काम पनि गर्दछ। आदर्श व्यक्ति बन्नका लागि देउडाले सधैं प्रेरणा दिइरहेको हुन्छ।

एउटा गीतले चराहरूको जिन्दगी र घरबारको बारेमा विवेचना गर्छ। ‘कै बैरीले चल्लो लैग्यो घोलैदो माऊ छैन’ निकै गहिरो छ। ‘परानीमा सञ्चो छैन देखाउन्या घाऊ छैन’ सुन्दा मन रुन्छ। मलाई देउडा वेदका ऋचा र गीताका श्लोकजस्तै लाग्छन्। प्रत्येक शब्दमा गहिरो अर्थ र जीवनको ठूलो सत्य लुकेको छ। बुझ्नेका लागि देउडा श्रीखण्ड हो र नबुझ्नेका लागि खुर्पाको बिँड। गुँडमा आफ्ना बचेराहरू बिना माउ चरी एक्लै बस्न सक्दैन। शरीरमा घाउ नभए पनि मानिसको मन निकै बेचैन हुन सक्छ। पुराना पुस्ताका गीतहरू अर्ती र उपदेशले भरिएका सुन्दर हुन्छन्। यी गीतहरू नयाँ पुस्ताका लागि प्रेरणाको मुख्य स्रोत हुन्।

प्रकृतिको जराबाट उम्रेका यी गीतहरू कहिल्यै पनि मर्दैनन्। गीतबाट नै समाजलाई सही सन्देश दिने काम सधैं भइरहन्छ। २०६४ सालमा पहिलो संविधानसभाको चुनाव सम्पन्न भयो। तर ६ वर्षसम्म पनि देशको नयाँ संविधान बन्न सकेको थिएन। त्यस समयमा नेपाली जनतामा निकै घोर निराशा छाएको थियो। कतिपय नेताहरू छिमेकी देश भारतको समर्थन खोज्नमा लागेका थिए। कोही नेताहरू चीनतर्फ लागेर आफ्नो शक्ति प्रदर्शन गर्दै थिए। संविधान लेख्ने कुरामा त्यसबेलाका सबै नेताहरू निकै चुकेका थिए। देशको चिन्ता गर्दै गीतकारले त्यतिबेला एउटा गीत रचना गरे। ‘नेपालीका आज भोलि क्या दशा दिन लाग्या ?’ चर्चित भयो। अब थोरै चर्चा ‘आँखर’ शब्दको बारेमा पनि गर्नुपर्ने हुन्छ। संस्कृतमा लेखिएका स्तुति र श्लोकलाई गाउँघरमा आँखर भनिन्छ।

बालबालिकालाई अक्षर आरम्भ गराउँदा आँखर पढ्न अर्ती दिइने गरिन्छ। बझाङ जिल्लाको उत्तरी भेगमा निकै पुराना मानव बस्तीहरू छन्। ती बस्तीहरूमा संस्कृतिविद्हरूले गीतलाई आँखर भनेको पनि सुनिन्छ। पुरानो पुस्ताले देउडा संस्कृतिलाई आँखरको रूपमा माया गर्छन्। धुलीका आँखरहरू अब ताप्लेजुङ र पाँचथरसम्म पुर्‍याउनु पर्नेछ। समावेशी संस्कृतिमा रमाउनु नै हामी सबैको एउटा साझा चाहना हो। यसरी नै हाम्रा लोकगीतहरूले राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाउँछन्। देउडा हाम्रो पहिचान र गौरवको एउटा अमर प्रतीक हो। यो पुस्तादेखि पुस्तासम्म निरन्तर हस्तान्तरण हुँदै जानेछ।