गुलरिया : मानव बस्तीमा प्रवेश गर्ने वन्यजन्तु बाघ तथा चितुवालाई धपाउन नेपालमै पहिलोपटक बर्दियामा कृत्रिम गन्ध परीक्षण सुरु गरिएको छ ।
अफ्रिकामा सफल प्रमाणित भएको यो आधुनिक प्रविधि नेपालको बर्दियास्थित खाता जैविक मार्ग (कोरिडोर) क्षेत्रभित्र परीक्षणका रूपमा सुरु गरिएको हो । भारतको कतर्नियाघाट वन्यजन्तु आरक्ष र नेपालको बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जलाई जोड्ने अन्तर्राष्ट्रिय जैविक मार्गका रूपमा रहेको खाता वन क्षेत्रमा बाघ तथा चितुवाको आक्रमण बढ्दो क्रममा छ । वन्यजन्तुको उच्च जोखिम रहेको खाता क्षेत्रमा बाघ, चितुवालगायतका हिंस्रक वन्यजन्तुलाई धपाउन कृत्रिम गन्धका माध्यमबाट नयाँ प्रविधिको परीक्षण भइरहेको खाता समन्वय समिति बर्दियाका अध्यक्ष हरि गुरुङले बताए ।
डिभिजन वन कार्यालय बर्दियाको सहकार्य, खाता सामुदायिक वन समन्वय समितिको समन्वय तथा तराई भूपरिधि संरक्षण कार्यक्रम (ताल) को सहयोगमा यो कृत्रिम गन्ध संकेत परीक्षण थालिएको हो । अध्यक्ष गुरुङले भने, ‘अफ्रिकामा सफल भइसकेको प्रविधि नेपालको खाता कोरिडोरमा परीक्षण भइरहेकाले यसले सफलता पाएमा मानव बस्तीमा छिर्ने बाघ तथा चितुवा धपाउन सहज हुने अनुमान गरेका छौं । यसबाट सफलता मिल्ने ठूलो आशा छ ।’ खाता जैविक मार्ग मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वका दृष्टिले अति नै संवेदनशील मानिन्छ । उक्त क्षेत्रमा मानव र वन्यजन्तुबीच सहअस्तित्व कायम गर्न गत वर्षदेखि नै गन्ध संकेत विधि पाइलटिङका रूपमा परीक्षण गर्न सुरु गरिएको थियो ।
यस वर्ष पनि खाता वन क्षेत्रमा बाघ, चितुवा र मानवबीचको द्वन्द्व न्यूनीकरण गर्न कृत्रिम गन्ध संकेतको परीक्षणलाई निरन्तरता दिइएको तराई भूपरिधि संरक्षण कार्यक्रम (ताल)का प्रबन्धक भरतप्रसाद भट्टको भनाइ छ । यस प्रविधिअन्तर्गत जंगलभित्र विभिन्न ३० वटा स्थानमा संकेतहरू जडान गरिएका छन् । दुईवटा स्वचालित क्यामेराको बीचमा पर्ने गरी जडान गरिएको यस प्रविधिमा बाघले देखाउने प्रतिक्रिया र क्रियाकलापलाई क्यामेराले खिचेको भिडियोमार्फत अनुगमन गरिने प्रबन्धक भट्टले बताए । प्राकृतिक रूपमा बाघले रुख वा भुइँमा नंग्राले कोतरेर वा पिसाब फेरेर आफ्नो आधार इलाका (ट्यारिटोरी) तय गर्ने गर्छन् ।
उनले अगाडि थपे, ‘परीक्षणका लागि राखिएको संकेतबाट बाघको पिसाबको जस्तै गन्ध आउने भएकाले, उक्त गन्ध सुँघेपछि बाघले अर्कै शक्तिशाली बाघको इलाका ठानेर त्यहाँबाट बाटो मोड्ने वा भाग्ने गर्छ । यस गन्धमा कुनै पनि हानिकारक रसायन नभएकाले यसले पर्यावरण वा वन्यजन्तु कसैलाई पनि नोक्सान पुर्याउँदैन ।’
प्राकृतिक प्रणाली अनुसार बाघ वा चितुवाले आफ्नो पिसाबका माध्यमबाट आफ्नो आधार क्षेत्र निर्धारण गर्ने गर्छन् र सो क्षेत्रमा सामान्यतया अन्य बाघहरू प्रवेश गर्दैनन् । गन्ध सुँघेपछि अर्को बाघको बलियो आधार इलाका सम्झेर अन्य बाघहरू अगाडि नबढी फर्कने स्वभाव हुन्छ ।
वन्यजन्तुको यही प्राकृतिक स्वभावलाई अनुसरण गरी यो गन्ध प्रविधि भिœयाइएको ताल कार्यक्रमका संयोजक प्रतीक शाहले स्पष्ट पारे । बर्दिया जिल्ला बाघ र चितुवाको आक्रमणबाट अत्यधिक प्रभावित क्षेत्र हो । नेपालमै पहिलोपटक बर्दियामा गरिएको यो गन्ध संकेत परीक्षण सफल भएमा आगामी दिनमा गाउँबस्ती आसपासमा समेत यसको प्रयोग गरी बाघ र चितुवाको आक्रमण पूर्णरूपमा न्यूनीकरण गर्न सकिने उनको भनाइ छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
