राजनीतिमा नयाँ पुस्ताको खबरदारी

नेपालको राजनीतिक इतिहास परिवर्तन, संघर्ष, त्याग र जनआन्दोलनहरूको इतिहास हो। राणाशासनदेखि प्रजातन्त्र, पञ्चायत, बहुदलीय व्यवस्था, जनयुद्ध, दोस्रो जनआन्दोलन हुँदै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा नेपाली जनताले अनेकौं राजनीतिक परिवर्तन देखेका छन्। तर, यति धेरै राजनीतिक परिवर्तनका बाबजुद पनि जनताले अपेक्षा गरेको सुशासन, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र समृद्धि अझै पूर्ण रूपमा अनुभूति गर्न पाएका छैनन्। यही यथार्थका बीच आजको नयाँ पुस्ता राजनीतिलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्न थालेको छ। उनीहरू राजनीतिक दल, नेता र राज्यका प्रत्येक गतिविधिलाई नजिकबाट नियालिरहेका छन्। यो परिवर्तन लोकतन्त्रका लागि सकारात्मक संकेत हो।

केही दशकअघि राजनीति सीमित व्यक्तिहरूको विषय मानिन्थ्यो। आम नागरिक विशेषगरी युवा ‘राजनीति भनेको नेताको काम हो’ भन्ने सोच राख्थे। तर, अहिले परिस्थिति बदलिएको छ। सूचना प्रविधिको विकास, सामाजिक सञ्जालको व्यापक पहुँच, शिक्षाको विस्तार र विश्वव्यापी अनुभवले नेपाली युवाको सोचमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। आजको युवा केवल चुनावका बेला मत हाल्ने नागरिकमात्र होइन, नीति, योजना, बजेट, विकास, सुशासन र सार्वजनिक उत्तरदायित्वबारे प्रश्न गर्ने सचेत नागरिक बनेको छ।

नयाँ पुस्ताले राजनीतिलाई अन्ध समर्थन वा अन्ध विरोधको दृष्टिले हेर्दैन। उनीहरू व्यक्तिभन्दा नीति, भाषणभन्दा परिणाम र नाराभन्दा कार्यसम्पादनलाई महत्व दिन्छन्। यही कारणले सरकारका निर्णय, सार्वजनिक खर्च, विकास आयोजनाको प्रभावकारिता, भ्रष्टाचार, नियुक्ति प्रक्रिया र सेवा प्रवाहका विषयमा उनीहरूको चासो बढेको छ। लोकतन्त्रमा नागरिकको यही सक्रियता नै राज्यलाई उत्तरदायी बनाउने सबैभन्दा बलियो आधार हो।

नेपालमा युवाहरूको संख्या ठूलो छ। उनीहरू देशको श्रमशक्ति, सिर्जनशीलता र भविष्यका नेतृत्वकर्ता हुन्। तर विडम्बना, निर्णय गर्ने अधिकांश स्थानमा अझै पनि युवाको सहभागिता सीमित छ। राजनीतिक दलहरूले युवालाई भाषणमा प्राथमिकता दिए पनि व्यवहारमा नेतृत्व हस्तान्तरण गर्न हिच्किचाउने प्रवृत्ति अझै देखिन्छ। परिणामस्वरूप धेरै सक्षम, शिक्षित र ऊर्जाशील युवाले राजनीतिबाट दूरी बनाउन खोजेका छन्। यो अवस्था लोकतन्त्रका लागि सुखद संकेत होइन। युवा राजनीतिबाट विमुख हुनु समाधान होइन। राजनीति समाज परिवर्तनको सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम हो। असल मानिसले राजनीति छोड्दै जाने र स्वार्थ समूहले कब्जा गर्दै जाने हो भने त्यसको असर अन्तत:  सम्पूर्ण समाजले भोग्नुपर्छ।

जब राजनीति सेवामुखी बन्छ, नेतृत्व जवाफदेही बन्छ र नागरिक सचेत तथा सक्रिय बन्छन्, तबमात्र लोकतन्त्रको वास्तविक उद्देश्य पूरा हुन्छ। 

त्यसैले राजनीतिलाई सफा, पारदर्शी र जनउत्तरदायी बनाउन नयाँ पुस्ताको सक्रिय सहभागिता अपरिहार्य छ। आज सामाजिक सञ्जालले नागरिकलाई अभिव्यक्तिको ठूलो माध्यम दिएको छ। कुनै सार्वजनिक निर्णय, अनियमितता वा कमजोरी केही क्षणमै सार्वजनिक बहसको विषय बन्न सक्छ। यसले सरकार र सार्वजनिक निकायलाई बढी जिम्मेवार बन्न दबाब दिएको छ। तर सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गर्दा तथ्यभन्दा अफवाह, आलोचनाभन्दा गाली र बहसभन्दा आरोपलाई प्राथमिकता दिनु लोकतान्त्रिक संस्कृतिका लागि हानिकारक हुन्छ। खबरदारी तथ्यमा आधारित, सभ्य र जिम्मेवार हुनुपर्छ। सत्य र प्रमाणमा आधारित आलोचनाले मात्र सकारात्मक सुधार सम्भव हुन्छ।

लोकतन्त्रमा खबरदारीको अर्थ सरकारको विरोध गर्नुमात्र होइन। सरकार वा कुनै संस्थाले राम्रो काम गरे त्यसको खुलेर प्रशंसा गर्नु र कमजोरी देखिँदा सुधारका लागि प्रश्न उठाउनु दुवै लोकतान्त्रिक संस्कृतिका अभिन्न पक्ष हुन्। नागरिकको मौनताभन्दा उनीहरूको रचनात्मक सहभागिता राज्यका लागि बढी उपयोगी हुन्छ। जहाँ नागरिक सचेत हुन्छन्, त्यहाँ सार्वजनिक संस्थाहरू पनि बढी जिम्मेवार बन्न बाध्य हुन्छन्। नेपालमा विकासका धेरै योजना समयमै सम्पन्न नहुने, लागत बढ्ने, गुणस्तरमा प्रश्न उठ्ने र सार्वजनिक सेवा प्रभावकारी नहुने गुनासो वर्षौंदेखि दोहोरिँदै आएको छ। यस्ता समस्याको समाधान केवल सरकार परिवर्तन गरेर सम्भव हुँदैन। नीति कार्यान्वयन, पारदर्शिता, संस्थागत सुधार र नागरिक निगरानी एकसाथ बलियो हुन आवश्यक छ। यसमा नयाँ पुस्ताको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

राजनीतिक दलहरूले पनि समयको माग बुझ्नुपर्छ। आजका युवा केवल आश्वासन सुन्न चाहँदैनन्। उनीहरू रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, सहज स्वास्थ्य सेवा, उद्यमशीलताको वातावरण, प्रविधिमैत्री प्रशासन, भ्रष्टाचारमुक्त शासन र समान अवसर चाहन्छन्। यी विषयमा स्पष्ट नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने नेतृत्वप्रति नै उनीहरूको विश्वास बढ्नेछ। केवल चुनावी घोषणापत्रले अब जनविश्वास जित्न सक्दैन। आज ठूलो संख्यामा नेपाली युवा वैदेशिक रोजगारीका लागि विदेश जान बाध्य छन्। यसलाई केवल आर्थिक विषयका रूपमा हेर्न मिल्दैन। देशभित्र अवसरको अभाव, नीति कार्यान्वयनको कमजोरी र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले पनि युवालाई विदेश धकेलिरहेको छ। यदि देशभित्र उत्पादन, उद्योग, कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि र उद्यमशीलताको वातावरण सिर्जना गर्न सकियो भने यही युवा शक्ति नेपालको समृद्धिको प्रमुख आधार बन्न सक्छ।

नयाँ पुस्ताले पनि आफ्नो जिम्मेवारी बिर्सनु हुँदैन। केवल सामाजिक सञ्जालमा टिप्पणी गरेर वा असन्तुष्टि व्यक्त गरेरमात्र परिवर्तन सम्भव हुँदैन। मतदानमा सहभागिता, स्थानीय तहका सार्वजनिक सुनुवाइमा उपस्थिति, नीति निर्माणबारे छलफल, स्वयंसेवा, सामाजिक अभियान र सकारात्मक नागरिक भूमिकामार्फत पनि परिवर्तन सम्भव हुन्छ। लोकतन्त्र अधिकारसँगै जिम्मेवारीको पनि व्यवस्था हो। आज आवश्यक कुरा पुस्ताबीचको द्वन्द्व होइन, पुस्ताबीचको सहकार्य हो। अनुभव र ऊर्जाको संयोजनले मात्र बलियो लोकतन्त्र निर्माण गर्न सकिन्छ। पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको सिर्जनशील सोचलाई जोड्न सके नेपालले धेरै चुनौती पार गर्न सक्छ। नेतृत्व हस्तान्तरणलाई प्रतिस्पर्धाको रूपमा होइन, लोकतान्त्रिक निरन्तरताको रूपमा लिनुपर्छ।

राजनीतिलाई केवल सत्ता प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा होइन, सार्वजनिक सेवाको माध्यमका रूपमा स्थापित गर्न सकेमात्र नागरिकको विश्वास बढ्छ। पद, प्रतिष्ठा र व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर राष्ट्रहितलाई केन्द्रमा राख्ने राजनीतिक संस्कृतिको विकास आजको आवश्यकता हो। नागरिकले पनि व्यक्तिपूजा होइन, नीति र कार्यसम्पादनको मूल्यांकन गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। नेपालको लोकतन्त्र अहिले महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ। यसलाई सुदृढ बनाउने कि कमजोर बनाउने भन्ने कुरा केवल राजनीतिक नेतृत्वले होइन, सचेत नागरिकले पनि निर्धारण गर्नेछन्। नयाँ पुस्ताको चासो, प्रश्न, सहभागिता र खबरदारीलाई नकारात्मक रूपमा होइन, लोकतन्त्रलाई परिपक्व बनाउने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ। प्रश्न गर्ने नागरिक लोकतन्त्रका शत्रु होइनन्, उनीहरू लोकतन्त्रका संरक्षक हुन्।

अन्तत: , समृद्ध नेपाल निर्माण गर्ने जिम्मेवारी कुनै एक नेता, दल वा सरकारको मात्र होइन; यो सम्पूर्ण नागरिकको साझा दायित्व हो। जब राजनीति सेवामुखी बन्छ, नेतृत्व जवाफदेही बन्छ र नागरिक सचेत तथा सक्रिय बन्छन्, तब मात्र लोकतन्त्रको वास्तविक उद्देश्य पूरा हुन्छ। नयाँ पुस्ताको खबरदारीलाई सम्मान गर्दै उनीहरूको ऊर्जा, क्षमता र सिर्जनशीलतालाई राष्ट्र निर्माणमा उपयोग गर्न सकियो भने नेपालको लोकतन्त्र अझ बलियो, उत्तरदायी र भविष्यप्रति आशावादी बन्नेछ। यही नै आजको समयको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।